Κατηγορία: Ενημέρωση

Ένα νέο, βιολογικής έμπνευσης αντικαρκινικό φάρμακο αποκαθιστά την αποτελεσματικότητα των κυττάρων του ανοσοποιητικού συστήματος στην καταπολέμηση του καρκίνου, σύμφωνα με όσα ανακάλυψε μια ομάδα με επικεφαλής ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Όστιν.

Σε μοντέλα ποντικών με μελάνωμα, καρκίνο της ουροδόχου κύστης, λευχαιμία και καρκίνο του παχέος εντέρου, το φάρμακο φάνηκε να επιβραδύνει την ανάπτυξη των όγκων, να παρατείνει τη διάρκεια ζωής και να ενισχύει την αποτελεσματικότητα της ανοσοθεραπείας. Η έρευνα δημοσιεύεται στο περιοδικό Cancer Cell και θα μπορούσε να αλλάξει το τοπίο για πολλούς ασθενείς που πάσχουν από καρκίνο.

Πολλοί καρκίνοι διαγράφουν ένα τμήμα του DNA που ονομάζεται 9p21. Πρόκειται για την πιο κοινή διαγραφή σε όλους τους καρκίνους, καθώς εμφανίζεται στο 25%-50% ορισμένων καρκίνων όπως το μελάνωμα, ο καρκίνος της ουροδόχου κύστης, το μεσοθηλίωμα και ορισμένοι καρκίνοι του εγκεφάλου.

Χειρότερα αποτελέσματα για τους ασθενείς με διαγραφή 9p21

Οι επιστήμονες γνώριζαν εδώ και καιρό ότι οι καρκίνοι με τη διαγραφή 9p21 σηματοδοτούν χειρότερα αποτελέσματα για τους ασθενείς και αντίσταση στις ανοσοθεραπείες . Δηλαδή, τις θεραπευτικές στρατηγικές που έχουν σχεδιαστεί για να υπερφορτώσουν τη φυσική ανοσολογική απόκριση του ασθενούς στον καρκίνο.

Η διαγραφή βοηθά τα καρκινικά κύτταρα να αποφύγουν τον εντοπισμό και την εξάλειψή τους από το ανοσοποιητικό σύστημα, εν μέρει προτρέποντας τον καρκίνο να αντλήσει μια τοξική ένωση που ονομάζεται MTA. Αυτή η ένωση βλάπτει τη φυσιολογική λειτουργία των κυττάρων του ανοσοποιητικού και εμποδίζει την αποτελεσματικότητα των ανοσοθεραπειών.

«Στα ζωικά μοντέλα, το φάρμακό μας ρίχνει το MTA ξανά στα φυσιολογικά επίπεδα και το ανοσοποιητικό σύστημα επανέρχεται» δήλωσε ο Everett Stone, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Μοριακών Βιοεπιστημών και αναπληρωτής καθηγητής ογκολογίας στην Ιατρική Σχολή Dell, ο οποίος ηγήθηκε της εργασίας.

«Βλέπουμε πολλά περισσότερα Τ κύτταρα γύρω από τον όγκο, τα οποία μάλιστα βρίσκονται σε λειτουργία επίθεσης. Τα Τ κύτταρα είναι ένας σημαντικός τύπος ανοσοκυττάρων, που μπορεί να αναγνωρίσει κύτταρα όγκου και να τα τροφοδοτήσει με ένζυμα που καταπολεμούν τον όγκο από το μέσα προς τα έξω», εξηγεί επιπλέον ο ειδικός.

Ο Δρ. Stone οραματίζεται ότι το φάρμακο θα χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με ανοσοθεραπείες για την ενίσχυση της αποτελεσματικότητάς τους.

Πώς θα λειτουργεί το αντικαρκινικό φάρμακο

Η διαγραφή του 9p21 οδηγεί στην απώλεια ορισμένων βασικών γονιδίων στα καρκινικά κύτταρα. Ανάμεσα σε αυτά είναι και ένα ζευγάρι γονιδίων που παράγουν ρυθμιστές του κυτταρικού κύκλου, δηλαδή πρωτεΐνες που διατηρούν την ανάπτυξη και διαίρεση των υγιών κυττάρων με αργό, σταθερό ρυθμό.

Όταν αυτά τα γονίδια χαθούν, τα κύτταρα μπορούν να αναπτυχθούν ανεξέλεγκτα, μετατρέποντάς τα σε καρκινικά. Επίσης, έχει διαγραφεί ένα βασικό γονίδιο που παράγει ένα ένζυμο που διασπά την τοξίνη MTA. Αυτή η απώλεια, σύμφωνα με τον ερευνητή, είναι που επιτρέπει στα καρκινικά κύτταρα να αποκτήσουν μια νέα υπερδύναμη: την ικανότητα να απενεργοποιούν το ανοσοποιητικό σύστημα.

«Ο καρκίνος ενισχύεται διπλά όταν χάνονται και τα δύο αυτά γονίδια. Σπάνε τα φρένα που συνήθως τον εμποδίζουν να αναπτυχθεί με ανεξέλεγκτο τρόπο και ταυτόχρονα αφοπλίζει την ανοσοποιητικό δύναμη του σώματος. Έτσι, γίνεται ένα πολύ πιο επιθετικό και κακόηθες είδος καρκίνου», εξηγεί ο Δρ. Stone.

Για να δημιουργήσουν το υποψήφιο φάρμακο, ο επιστήμονας και οι συνεργάτες του ξεκίνησαν με το χρήσιμο ένζυμο που παράγεται φυσικά από το σώμα για να διασπάσει το MTA και στη συνέχεια πρόσθεσαν εύκαμπτα πολυμερή.

«Είναι ήδη ένα πολύ καλό ένζυμο, αλλά έπρεπε να το βελτιστοποιήσουμε για να διαρκέσει περισσότερο στο σώμα. Εάν εγχύαμε μόνο το φυσικό ένζυμο, αυτό θα εξαλειφόταν μέσα σε λίγες ώρες. Η τροποποιημένη εκδοχή μας παραμένει στην κυκλοφορία του αίματος των ποντικιών για μέρες· στους ανθρώπους θα διαρκέσει ακόμη περισσότερο», καταλήγει ο Δρ. Stone.

Οι ερευνητές σχεδιάζουν να κάνουν περισσότερες δοκιμές ασφαλείας στο φάρμακό τους, το οποίο έχει την ονομασία PEG-MTAP, και αναζητούν χρηματοδότηση για να πραγματοποιήσουν μελλοντικές κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους.

Πηγη: https://www.oloygeia.gr/

Σε ακόμη έναν κύκλο αβεβαιότητας φαίνεται πως βρίσκεται η φαρμακευτική αγορά. Δεν είναι μόνο η αναμονή για διευκρινήσεις για την κατεύθυνση ή τις παραμέτρους που θα διαμορφώσουν τη νέα εθνική στρατηγική για το φάρμακο, που εξήγγειλε ο Υπ. Υγείας. Είναι και οι αργοί ρυθμοί που παρατηρούνται στην υλοποίηση γνώριμων διαδικασιών, που μέχρι πρότινος εκτελούνταν ομαλά, όπως αναφέρουν στελέχη της αγοράς στο News4Health.

Σύμφωνα με πληροφορίες του News4Health, 20 με 22 νέες δραστικές θα περιλαμβάνει ο αναθεωρημένος κατάλογος αποζημιούμενων φαρμάκων, αλλά και πάνω από 20 νέα γενόσημα. Πρόκειται για σκευάσματα που πέρασαν από τις διαδικασίες αξιολόγησης και διαπραγμάτευσης στις αρμόδιες επιτροπές. Η λίστα αναμενόταν να εκδοθεί πριν το τέλος του καλοκαιριού, το αργότερο στις αρχές του Σεπτεμβρίου.

Ωστόσο, για να μπορέσουν να έχουν ταχύτερα ανεμπόδιστη πρόσβαση σε αυτά γιατροί και ασθενείς, στο πλαίσιο των κανόνων του συστήματος αποζημίωσης από το ασφαλιστικό σύστημα, θα πρέπει η «θετική λίστα» να δημοσιευθεί, με την σχετική Υπουργική Απόφαση.

Πληροφορίες του News4Health αναφέρουν πως η δημοσίευση επίκειται άμεσα, εντός των επόμενων ημερών ή εβδομάδων. Σε κάθε περίπτωση, θα πρέπει να έχει προχωρήσει έως τον Νοέμβριο για να προχωρήσει στη συνέχεια και χωρίς εμπόδια η διαδικασία της ετήσιας ανατιμολόγησης.

Παρά τις διαβεβαιώσεις από κύκλους του Υπ. Υγείας για έγκαιρη ολοκλήρωση των διαδικασιών, οι εκπρόσωποι της φαρμακευτική αγοράς διατηρούν τις επιφυλάξεις τους. Προβληματισμένοι από τις «χαμηλές ταχύτητες» στις διαδικασίες και το ασαφές, προς το παρόν, νέο πλαίσιο που θα επιδιώξει η Κυβέρνηση να προωθήσει για τη φαρμακευτική πολιτική, κάνουν λόγο για ενίσχυση του κλίματος αβεβαιότητας, που με τη σειρά του δυσχεραίνει την επιχειρηματικότητα.

Περιθώρια βελτίωσης στην είσοδο νέων φαρμάκων

Στην πρόσφατη μελέτη του ΙΟΒΕ για τη συμβολή του κλάδου φαρμάκου στην ελληνική οικονομία, που συνδυάστηκε με γεγονότα και στοιχεία 2022 της αγοράς, όπως παρουσιάστηκε σε εκδήλωση του ΣΦΕΕ, αναδείχθηκε το περιθώριο βελτίωσης της εισόδου καινοτόμων φαρμάκων στην ελληνική αγορά, καθώς και η ανισότητα στην πρόσβαση μεταξύ των κρατών-μελών.

Ειδικότερα, την περίοδο 2018-2021, από 168 καινοτόμα φάρμακα που έλαβα άδεια από τον ΕΜΑ, τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων, τα 90 είναι διαθέσιμα στην Ελλάδα.

Πρόκειται, δηλαδή για το 54% των εγκεκριμένων φαρμάκων, το οποίο μπορεί να είναι μεγαλύτερο από το 47% του μ.ο της ΕΕ, αλλά τοποθετεί την Ελλάδα περίπου στη μέση του σχετικού καταλόγου. Υπογραμμίζει, δε, τη σημασία θεσμοθέτησης κανόνων που θα διασφαλίσουν μεγαλύτερες ταχύτητες στην πρόσβαση σε νέες θεραπείες για την Ελλάδα, αλλά και ευρύτερα θα διασφαλίσουν την ισότιμη πρόσβαση για όλες τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, θέμα που απασχολεί και τη συζήτηση για την νέα Ευρωπαϊκή Φαρμακευτική Νομοθεσία.

Αξίζει να σημειώσουμε, δε, πως ο αριθμός των νέων δραστικών ουσιών που εγκρίθηκαν το 2021, 54 στο σύνολο, αυξήθηκε κατά 38,5% σε σύγκριση με το 2020, όπου είχαν ολοκληρωθεί 39 εγκρίσεις.

Τονίστηκε, δε, στην έκθεση ότι η Ελλάδα με 674 ημέρες υστερεί στο χρόνο αποζημίωσης μιας νέας θεραπείας (έναντι 517 ημερών στις χώρες τις Ε.Ε.).

Πηγη: https://www.news4health.gr/

Στις πρόνοιες του νομοσχεδίου για την άμεση αντιμετώπιση των εγκεφαλικών επεισοδίων και τη δημιουργία Εθνικού δικτύου 17 ειδικών μονάδων σε όλες τις Περιφέρειες, αναφέρθηκε ο μιλά ο καθηγητής Νευρολογίας και πρόεδρος της Ιατρικής Σχολής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Κωνσταντίνος Βαδικόλιας.

Συγκεκριμένα, μιλώντας στο Πρακτορείο FM, ο κ. Κωνσταντίνος Βαδικόλιας έκανε λόγο για θεαματική βελτίωση στην αντιμετώπιση των εγκεφαλικών στην Ελλάδα. «Όταν κάποιος νοσηλευτεί σε Μονάδα Αυξημένης Φροντίδας για την αντιμετώπιση ασθενών με Αγγειακά Εγκεφαλικά Επεισόδια (ΜΑΦ ΑΕΕ)», λέει ο κ. Βαδικόλιας, «οι διαφορές σε σχέση με τη νοσηλεία σε ένα κοινό θάλαμο είναι εντυπωσιακές, καθώς η θνητότητα μειώνεται από το 28% στο 17%, οι επιπλοκές από το 68% πέφτουν στο 45% και οι πνευμονίες από το 25% στο 13%, ενώ σημαντική βελτίωση παρουσιάζει και η λειτουργικότητα του ασθενή κατά την έξοδο του από το Νοσοκομείο, που σε κάποιες περιπτώσεις φτάνει το 20%».

Σύμφωνα με τον κ. Βαδικόλια σε όλη την Ευρώπη υπάρχουν 10 εκατομμύρια ασθενείς με σοβαρό έλλειμμα, λόγω εγκεφαλικού και ως εκ τούτου και στην Ελλάδα υπάρχουν τα αντίστοιχα ποσοστά. Οι αλλαγές στην πρόγνωση του ελλείμματος του ασθενή με τη δημιουργία των ΜΑΦ ΑΕΕ θα είναι τεράστιες, τονίζει ο αντιπρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Αγγειακών Εγκεφαλικών Νόσων, και αντιπρόεδρος της Ελληνικής Νευρολογικής Εταιρείας.

Κάθε λεπτό μετράει

«Σύμφωνα με μελέτη της οργάνωσης υποστήριξης ασθενών «Stroke Alliance for Europe» και του «Kings College» στους 100 ανθρώπους που παθαίνουν εγκεφαλικό στη Σουηδία οι 85-90 θα μπουν σε ειδική μονάδα Αγγειακών Εγκεφαλικών Επεισοδίων, στη Γερμανία θα μπουν οι 70 στην ειδική μονάδα, στη Γαλλία έχει υπάρξει μεγάλη πίεση ο αριθμός αυτός να ανέβει στο 60, ενώ στην Ελλάδα, στην ίδια στατιστική, είμαστε στο 0,3. Και αυτό οφείλεται στον πολύ μικρό αριθμό δημοσίων μονάδων που υπάρχουν στην Ελλάδα, όπου μετά από προσπάθειες των τελευταίων ετών το νούμερο είναι μεταξύ 5-10, όταν σχεδόν σε κάθε Νοσοκομείο της Ευρώπης υπάρχει μία μονάδα αντιμετώπισης ΑΕΕ».

«Ωστόσο αυτή τη στιγμή», τονίζει ο καθηγητής «στα περισσότερα μεγάλα κεντρικά Νοσοκομεία ιδίως στις μεγάλες πόλεις, ή στις πόλεις που υπάρχουν νευρολογικές και δη πανεπιστημιακές κλινικές, υπάρχει η δυνατότητα των οξέων θεραπειών και κυρίως της θρομβόλυσης, που όπως αναφέρει, είναι η πιο διαδεδομένη και σημαντική θεραπεία, αλλά πρέπει να δοθεί μέσα στις πρώτες 4-4,5 ώρες. Όσον αφορά την θρομβοεκτομή που έχει μεγαλύτερα χρονικά περιθώρια, τα οποία είναι συνήθως στις 6 ώρες, δεν χορηγείται σε όλες τις περιπτώσεις εγκεφαλικών, αλλά σε αυτά που έχουν μεγάλη απόφραξη στον εγκέφαλο και είναι στατιστικά πολύ λιγότερα».

Κατά πόσον τηρούνται όμως στη χώρα μας αυτά τα χρονικά περιθώρια, στα οποία κρίνεται αυστηρά η πρόγνωση του ασθενούς; «Στις μεγάλες πόλεις έχει αρχίσει και υπάρχει μία καλύτερη εγρήγορση, όπως επίσης και σε περιφερειακές πόλεις που διαθέτουν πανεπιστημιακά Νοσοκομεία ή Νοσοκομεία που ασχολούνται με το θέμα. Ο χρόνος που υπολογίζουμε εμείς είναι από τη στιγμή που ο ασθενής θα περάσει την πόρτα του Νοσοκομείου μέχρι τη στιγμή που θα του χορηγηθεί το φάρμακο. Αυτός ο χρόνος, θα πρέπει να είναι σαφώς κάτω από μία ώρα. Το ότι έχουμε περιθώριο 4,5 ώρες, δεν σημαίνει ότι ο ασθενής θα έχει το ίδιο όφελος αν πάει την πρώτη ώρα, ή αν ξεκινήσει το φάρμακο στις 4,5 ώρες. Η διαφορά είναι τεράστια, αφού το όφελος για τον ασθενή που κάνει θρομβόλυση την πρώτη ώρα που παθαίνει εγκεφαλικό είναι 28%, ενώ έχει τη μισή βελτίωση από αυτή στατιστικά, αν κάνει θρομβόλυση στις 4,5 ώρες».

Τα αντανακλαστικά του ΕΚΑΒ

Το κλειδί είναι η γρήγορη πρόσβαση στο Νοσοκομείο και η έγκαιρη αντιμετώπιση του ασθενούς και το ερώτημα που εύλογα προκύπτει είναι κατά πόσον το ΕΚΑΒ θα μπορέσει να αντεπεξέλθει σε αυτές τις ανάγκες: «Όλες οι αρχές είναι δύσκολες και παρόλο που δεν εργάζομαι σε Νοσοκομείο της Αθήνας, γνωρίζω ότι ήδη το ΕΚΑΒ με συγκεκριμένες κλινικές που είναι πρωτοπόρες στην αντιμετώπιση των εγκεφαλικών, όπως στο Αττικό Νοσοκομείο, έχει έναν πολύ καλό συντονισμό, όταν υπάρχει ειδοποίηση για ΑΕΕ. Αυτός ο καλός συντονισμός επεκτείνεται σταδιακά και στη Θεσσαλονίκη και προσπαθούμε και στις Περιφέρειες, για αντίστοιχα αποτελέσματα».

Για το κατά πόσο είναι εύκολο να δημιουργηθεί μία τέτοια Μονάδα Αυξημένης Φροντίδας ο κ. Βαδικόλιας λέει: «Κάθε μονάδα θα έχει έξι κλίνες με γιατρούς όλων των ειδικοτήτων που εμπλέκονται, όπως νευρολόγους, παθολόγους, ακτινολόγους, επεμβατικούς ακτινολόγους, καρδιολόγους, ιατρούς ΜΕΘ, νευροχειρουργούς, αγγειοχειρουγούς, γιατρούς φυσικής αποκατάστασης κλπ, αλλά το κύριο πρόβλημα στις μονάδες αυτή τη στιγμή για να αναπτυχθούν, είναι η διάθεση νοσηλευτικού προσωπικού. Δεν χρειάζεται ιδιαίτερο κόστος, προβλέπεται ένας σχετικός επιπλέον εξοπλισμός, αλλά το βασικότερο είναι οι προσλήψεις νοσηλευτών και γιατρών κάποιων ειδικοτήτων που απουσιάζουν. Και αυτά θα κάνουν τις μονάδες μας ιδανικές».

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ

Πηγη: https://www.news4health.gr/

Πλήρη οδηγό για τον εμβολιασμό με το επικαιροποιημένο μονοδύναμο εμβόλιο κατά της COVID-19 (BioNTech/Pfizer, Comirnaty, Monovalent XBB1.5) που έχει παραλάβει η χώρα μας, εξέδωσε η Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών σε συνεργασία με το υπουργείο Υγείας, για την περίοδο 2023-’24.

Πηγη: https://www.news4health.gr/

Για τον ορισμό ραντεβού οι ασφαλισμένοι μπορούν να καλούν από την Τετάρτη 18 Οκτωβρίου στα τηλέφωνα 2107264333 Αθήνα 08:00 – 16:00 και 2310278271 επιλογή 2 Θεσσαλονίκη 09:00 – 19:00. Για το πολυϊατρείο της ΟΑΤΥΕ μπορούν να καλούν στη γραμμή 2610242780 08:00 – 14:00.

Οι ασφαλισμένοι της περιφέρειας αλλά και όσοι επιθυμούν να εμβολιαστούν σε φαρμακείο μπορούν να λαμβάνουν άυλα το παραπεμπτικό του εμβολίου με (sms η email) – εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις – από την ιατρική υπηρεσία του Οργανισμού ή τον θεράποντα ιατρό τους. Και για την άυλη συνταγογράφηση ισχύουν οι αναφερόμενες ανωτέρω τηλεφωνικές γραμμές και ώρες.

Επισημαίνεται ότι ειδικά για τα συμβατικά εμβόλια, από 1ης Νοεμβρίου, δε θα απαιτείται συνταγογράφηση.

Ο εμβολιασμός θα γίνεται συστηματικά και κατά προτεραιότητα σε άτομα που ανήκουν στις ομάδες αυξημένου κινδύνου καθώς και σε άτομα που βρίσκονται σε στενή επαφή με βρέφη κάτω των 6 μηνών ή φροντίζουν ή διαβιούν με άτομα με υποκείμενο νόσημα.

Σύμφωνα με το υπουργείο Υγείας, στις ομάδες αυξημένου κινδύνου ανήκουν:

1. Άτομα ηλικίας 60 ετών και άνω

2. Παιδιά 6 μηνών και άνω

3. Ενήλικες με έναν ή περισσότερους επιβαρυντικούς παράγοντες

• Χρόνια νοσήματα αναπνευστικού, όπως άσθμα, ΧΑΠ
• Καρδιακή νόσο με σοβαρή αιμοδυναμική διαταραχή
• Ανοσοκαταστολή
• Δρεπανοκυτταρική αναιμία
• Σακχαρώδη διαβήτη ή άλλο χρόνιο μεταβολικό νόσημα
• Χρόνια νεφροπάθεια
• Χρόνιες παθήσεις ήπατος
• Νευρολογικά – νευρομυϊκά νοσήματα
• Σύνδρομο Down

4. Έγκυες γυναίκες ανεξαρτήτως ηλικίας κύησης, λεχωϊδες και θηλάζουσες

5. Άτομα με νοσογόνο παχυσαρκία (ΔΜΣ >40kg/m2 >95η ΕΘ)

6. Παιδιά που λαμβάνουν ασπιρίνη μακροχρόνια

7. Άτομα που βρίσκονται σε στενή επαφή με παιδιά μικρότερα των 6 μηνών ή φροντίζουν ή διαβιούν με άτομα με υποκείμενο νόσημα

8. Κλειστοί πληθυσμοί όπως προσωπικό και εσωτερικοί σπουδαστές (σχολείων , στρατιωτικών σχολών κ.ά.) νεοσύλλεκτοι, ιδρύματα χρονίως πασχόντων και μονάδες φιλοξενίας ηλικιωμένων

9. Εργαζόμενοι σε χώρους παροχής υπηρεσιών υγείας (ιατρονοσηλευτικό προσωπικό) και σε κέντρα διαμονής προσφύγων – μεταναστών
10. Άστεγοι

11. Κτηνίατροι, πτηνοτρόφοι, χοιροτρόφοι, εκτροφείς, σφαγείς, και άτομα που έρχονται συστηματικά σε επαφή με πτηνά ή χοίρους.

Κατά την εμβολιαστική περίοδο 2023/24 διαθέσιμες είναι δύο κατηγορίες εμβολίων: τα συμβατικά τετραδύναμα αδρανοποιημένα εμβόλια και δύο ενισχυμένα τετραδύναμα αδρανοποημένα εμβόλια, τα οποία λόγω της υψηλής τους ανοσογονικότητας προκρίνονται για την πρόληψη της γρίπης σε άτομα 65 ετών και άνω. Τα ενισχυμένα εμβόλια είναι τα: Efluelda (Vianex), κατηγορίας QIV-HD, με περιεκτικότητα από 60 mcg από κάθε αντιγόνο, με άδεια χορήγησης από 60 ετών Fluad Tetra (Sequirus), κατηγορίας aQIV, με περιεκτικότητα 15 mcg από κάθε αντιγόνο και ανσοενισχυτικό MF59, με άδεια χορήγησης από 65 ετών.

Πηγη: https://www.news4health.gr/

Η έκθεση σε μια μεγάλης κλίμακας καταστροφή επηρεάζει την υγεία των ανθρώπων ακόμα και πάνω από μια δεκαετία αργότερα, σύμφωνα με μια νέα μελέτη διεπιστημονικής ομάδας ερευνητών από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ινδονησία. Η έρευνα δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Proceedings of the National Academy of Sciences».

Κατά τη διάρκεια της έρευνας μελετήθηκαν γυναίκες που ζούσαν κατά μήκος της ακτής της επαρχίας Άτσεχ στην Ινδονησία, όταν αυτή χτυπήθηκε από τα κύματα του τσουνάμι του 2004. Όπως διαπιστώθηκε, 14 χρόνια αργότερα είχαν χαμηλότερα επίπεδα κορτιζόλης από ό,τι οι γυναίκες που ζούσαν σε άλλες κοντινές παράκτιες κοινότητες, οι οποίες όμως δεν επλήγησαν άμεσα.

Η κορτιζόλη είναι μια ορμόνη του στρες που παράγεται από τα επινεφρίδια. Τα επίπεδα κορτιζόλης αυξάνονται ως απάντηση στο στρες που προκαλείται κατά την αντίδραση μάχης ή φυγής. Όμως, το σταθερά αυξημένο στρες μπορεί να οδηγήσει σε δυσλειτουργία του άξονα υποθάλαμος-υπόφυση-επινεφρίδια (HPA axis), ενός από τα σημαντικότερα λειτουργικά συστήματα του οργανισμού, που είναι υπεύθυνο για την εξασφάλιση της ισορροπίας του σώματος. Η συγκεκριμένη μελέτη συνδέει το στρες από την έκθεση στο τσουνάμι με την «εξουθένωση» του άξονα αυτού, που εκδηλώνεται με χαμηλά επίπεδα κορτιζόλης μακροπρόθεσμα.

Για την έρευνα συλλέχθηκαν δείγματα μαλλιών από ενήλικες 14 χρόνια μετά το τσουνάμι. «Ένα σημαντικό εύρημα είναι ότι οι άνθρωποι με χαμηλά επίπεδα κορτιζόλης έχουν χειρότερη σωματική και ψυχοκοινωνική υγεία 14 χρόνια μετά το τσουνάμι, απόδειξη των μακροπρόθεσμων επιπτώσεων του στρες που προκάλεσαν το τσουνάμι και οι συνέπειές του», δηλώνει ο Ντάνκαν Τόμας, ένας από τους επικεφαλής της έρευνας.

«Τα διδάγματα που αντλήσαμε παρακολουθώντας τους ανθρώπους στο Άτσεχ επί 20 χρόνια παρέχουν σημαντικές πληροφορίες για τις πιθανές μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στους πληθυσμούς των ΗΠΑ και όλου του κόσμου», επισημαίνει η Ελίζαμπεθ Φράνκενμπεργκ, επίσης κύρια ερευνήτρια.

Πηγη: ΑΠΕ-ΜΠΕ

«… έχεις πρήξιμο και πρωινή δυσκαμψία στις αρθρώσεις ή πόνο και πρωινή δυσκαμψία στη μέση και οι ενοχλήσεις διαρκούν για μέρες; Έχεις εξάνθημα, ξηροστομία, ξηροφθαλμία και άλλα “παράξενα” συμπτώματα; Τα καμπανάκια δεν τα ακούς; To σώμα σου πονάει, το σώμα σού μιλάει… Επισκέψου τον ρευματολόγο και ενημερώσου! Η έγκαιρη διάγνωση και η κατάλληλη θεραπεία θα σε βοηθήσουν να αντιμετωπίσεις τις ρευματικές παθήσεις αποτελεσματικά!». Αυτό είναι το μήνυμα της φετινής εκστρατείας ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης της Ελληνικής Ρευματολογικής Εταιρείας και Επαγγελματικής Ένωσης Ρευματολόγων Ελλάδας (ΕΡΕ – ΕΠΕΡΕ) για τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα κατά της Αρθρίτιδας.

Στόχος της ενημερωτικής εκστρατείας είναι η ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης με τη διάδοση του μηνύματος για τη σημασία της πρώιμης διάγνωσης, καθώς και της συστηματικής παρακολούθησης από τον ρευματολόγο, για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των ρευματικών παθήσεων. Ο ρευματολόγος είναι ο ειδικός γιατρός που θα μπορέσει να κάνει έγκαιρα τη διάγνωση και να προτείνει τις κατάλληλες θεραπείες ώστε να βελτιωθεί η κλινική συμπτωματολογία και να αποκατασταθεί η ιδιαίτερα επιβαρυμένη ποιότητα ζωής των ασθενών με ρευματικά νοσήματα.

Αναφερόμενος στον ρόλο του ρευματολόγου και τη σημασία της πρώιμης διάγνωσης για την αποτελεσματική θεραπεία των ρευματικών παθήσεων, ο πρόεδρος της ΕΡΕ – ΕΠΕΡΕ, δρ. Δημήτρης Καρόκης, εξηγεί: «Η μεγαλύτερη πρόκληση σήμερα για τον ρευματολόγο είναι η πρώιμη διάγνωση του ρευματικού νοσήματος και η εφαρμογή της σωστής θεραπευτικής αγωγής, με σκοπό την αποφυγή της εγκατάστασης μόνιμης βλάβης στις αρθρώσεις, όπως και σε άλλα όργανα του σώματος, και συνακόλουθα αποφυγή της μόνιμης αναπηρίας. Στο πλαίσιο αυτό, είναι πολύ σημαντική η έγκαιρη προσέλευση του ασθενούς στον ρευματολόγο, είτε με δική του πρωτοβουλία είτε μέσω παραπομπής από ιατρό άλλης ειδικότητας (γενικό ιατρό, παθολόγο, ορθοπαιδικό, δερματολόγο, οφθαλμίατρο, πνευμονολόγο, γαστρεντερολόγο κ.λπ.). Παρά το γεγονός ότι το “ταξίδι του ασθενούς” έχει βελτιωθεί σημαντικά, η πορεία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ικανοποιητική. Πολλές διεθνείς αλλά και ελληνικές μελέτες αναγνωρίζουν το γεγονός της μεγάλης καθυστέρησης στην παραπομπή του ασθενούς στον ειδικό ιατρό ή/και της λάθος διάγνωσης. Χαρακτηριστικά, η καθυστέρηση της παραπομπής στον ρευματολόγο μπορεί να φθάσει από αρκετούς μήνες έως και μερικά χρόνια…».

Τα τελευταία χρόνια, όπως προσθέτει ο πρόεδρος της ΕΡΕ – ΕΠΕΡΕ, έχει επιτευχθεί σημαντική πρόοδος στην αντιμετώπιση των ρευματικών παθήσεων και πλέον η ιατρική κοινότητα έχει στη διάθεσή της αρκετές θεραπευτικές επιλογές, που βελτιώνουν σημαντικά τα συμπτώματα, ενώ προλαμβάνουν τις δομικές βλάβες και συμβάλλουν στη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής των ασθενών. Παράλληλα, ο ίδιος τονίζει τη σημασία της σχέσης γιατρού – ασθενούς για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των ρευματικών παθήσεων. «Είναι σημαντικός παράγοντας ο ασθενής και ο ρευματολόγος να δημιουργήσουν μία σταθερή σχέση εμπιστοσύνης, να βρίσκονται σε τακτική επικοινωνία, να αξιολογούν την πρόοδο της θεραπείας και έγκαιρα να επαναξιολογούν τους θεραπευτικούς στόχους, εφόσον κρίνεται αναγκαίο», επισημαίνει.

Η αρθρίτιδα αποτελεί μία από τις συχνότερες εκδηλώσεις των ρευματικών μυοσκελετικών παθήσεων

Η αρθρίτιδα, δηλαδή η φλεγμονή των αρθρώσεων, εκδηλώνεται με πόνο, πρήξιμο, θερμότητα και χαρακτηριστική παρατεταμένη πρωινή δυσκαμψία μίας ή περισσότερων αρθρώσεων, συμπτώματα που διαρκούν περισσότερο από δύο εβδομάδες. Η αρθρίτιδα αποτελεί μία από τις συχνότερες εκδηλώσεις των ρευματικών μυοσκελετικών παθήσεων. Οι ρευματικές παθήσεις είναι περισσότερες από 200 και πλήττουν άτομα όλων των ηλικιών (ακόμα και παιδιά) και των δύο φύλων. Εκτιμάται ότι θα προσβάλει το 1/4 του πληθυσμού των ανεπτυγμένων χωρών σε κάποια στιγμή της ζωής τους. Μόνο στην Ευρώπη, πάσχουν από ρευματικά νοσήματα 120 εκατομμύρια άνθρωποι και πολλοί από αυτούς παραμένουν αδιάγνωστοι, ενώ στην Ελλάδα έχει υπολογισθεί ότι το 26% του πληθυσμού πάσχει από κάποια ρευματική – μυοσκελετική πάθηση.

Στις ρευματικές παθήσεις περιλαμβάνονται οι εκφυλιστικές παθήσεις των αρθρώσεων και της σπονδυλικής στήλης (οστεοαρθρίτιδα), οι φλεγμονώδεις αρθρίτιδες (ρευματοειδής αρθρίτιδα, ψωριασική αρθρίτιδα, αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα), τα συστηματικά αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα (συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, σκληρόδερμα, Σύνδρομο Sjögren, αγγειίτιδες, μυοσίτιδες κ.λπ.) και οι μεταβολικές αρθρίτιδες (από κρυστάλλους ουρικού οξέος κ.λπ).

Εκτός, όμως, από τη φλεγμονή στις αρθρώσεις, οι ασθενείς μπορεί να παρουσιάσουν και άλλα συμπτώματα, όπως κόπωση, πυρετό, εξανθήματα στο δέρμα, εξελκώσεις στο στόμα, ξηροστομία, ξηροφθαλμία κ.ά. Οι ρευματικές παθήσεις είναι συστηματικά νοσήματα και προσβάλλουν και άλλα όργανα του σώματος, όπως οι νεφροί, οι πνεύμονες, η καρδιά, ακόμη και το κεντρικό νευρικό σύστημα. Είναι χρόνιες παθήσεις, με σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στους ίδιους τους ασθενείς, τις οικογένειές τους και την κοινωνία, γενικότερα. Επηρεάζουν την ποιότητα ζωής τους, δηλαδή την καθημερινότητά τους, την οικογενειακή, την επαγγελματική και κατ’ επέκταση την κοινωνική ζωή τους. Η ΕΡΕ – ΕΠΕΡΕ υπογραμμίζει ότι κρίσιμος παράγοντας για την επιτυχή αντιμετώπιση των ρευματικών παθήσεων είναι η έγκαιρη διάγνωση και η άμεση και σωστή αντιμετώπισή τους.

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ

Δωρεάν την πρώτη επίσκεψη σε ρευματολόγο, προσφέρει η ΕΡΕ

Την πρωτοβουλία «Δωρεάν η 1η επίσκεψη στον Ρευματολόγο» από τις 16 έως και τις 30 Οκτωβρίου οργανώνει η Ελληνική Ρευματολογική Εταιρεία και Επαγγελματική Ένωση Ρευματολόγων Ελλάδος (ΕΡΕ – ΕΠΕΡΕ), στο πλαίσιο της πρόληψης και της πρώιμης διάγνωσης για τις ρευματικές παθήσεις.

Η δράση υλοποιείται με τη συμμετοχή 39 ρευματολόγων σε όλη την Ελλάδα (Αθήνα, Αίγιο, Αλεξανδρούπολη, Αμαλιάδα, Θεσσαλονίκη, Ιωάννινα, Καβάλα, Καλλονή Λέσβου, Καρδίτσα, Κομοτηνή, Λειβαδιά, Μυτιλήνη, Πάτρα, Πειραιάς, Σέρρες, Σπάρτη, Τρίκαλα, Χίος).

Για να βρείτε το πλησιέστερο ρευματολογικό ιατρείο που συμμετέχει στη συγκεκριμένη δράση, επισκεφθείτε τον ιστότοπο της ΕΡΕ – ΕΠΕΡΕ, https://ere.gr .

Τα συμπτώματα

Αν νιώθετε πρήξιμο και πρωινή δυσκαμψία στις αρθρώσεις ή πόνο και πρωινή δυσκαμψία στη μέση και οι ενοχλήσεις διαρκούν για μέρες, αν εμφανίζετε εξάνθημα, ξηροστομία, ξηροφθαλμία, μπορείτε να επισκεφθείτε έναν από τους ρευματολόγους που συμμετέχουν στη δράση προκειμένου να ενημερωθείτε, αναφέρει η ΕΡΕ – ΕΠΕΡΕ.

Η πρώιμη διάγνωση και η κατάλληλη θεραπεία θα σας βοηθήσουν να αντιμετωπίσετε τις ρευματικές παθήσεις αποτελεσματικά. Η διάγνωση των ρευματικών νοσημάτων είναι κυρίως κλινική και βασίζεται στο λεπτομερές ιστορικό και την προσεκτική κλινική εξέταση.

Ο ειδικός ιατρός, ο ρευματολόγος, είναι εκείνος που θα αξιολογήσει τη βαρύτητα της εξέτασης ανάλογα με τα συμπτώματα και την κλινική εικόνα του ασθενούς και θα προτείνει τις κατάλληλες θεραπείες ώστε να βελτιωθεί η κλινική συμπτωματολογία και να αποκατασταθεί η ιδιαίτερα επιβαρυμένη ποιότητα ζωής των ασθενών με ρευματικά νοσήματα.

Οι ρευματικές παθήσεις, αναφέρει η Ελληνική Ρευματολογική Εταιρεία, είναι περισσότερες από 200 και πλήττουν άτομα όλων των ηλικιών (ακόμα και παιδιά) και των δύο φύλων. Εκτιμάται ότι θα προσβάλει το 1/4 του πληθυσμού των ανεπτυγμένων χωρών σε κάποια στιγμή της ζωής τους. Μόνο στην Ευρώπη, πάσχουν από ρευματικά νοσήματα 120 εκατομμύρια άνθρωποι και πολλοί από αυτούς παραμένουν αδιάγνωστοι, ενώ στην Ελλάδα έχει υπολογισθεί ότι το 26% του πληθυσμού πάσχει από κάποια ρευματική – μυοσκελετική πάθηση.

Πηγη: https://healthpharma.gr/

Η κύρια ηλικία εμφάνισης της ρευματοειδούς αρθρίτιδας είναι περίπου στα 40-50 έτη και είναι πιο συχνή στις γυναίκες, σε αναλογία 3 προς 1

Πηγη: https://www.ygeiamou.gr/

Σε ένα πρόσφατο άρθρο που δημοσίευσε το eBioMedicine, ερευνητές στο Xiamen της Κίνας έκαναν μια συγχρονική μελέτη. Ήθελαν να αξιολογήσουν τις συγκεντρώσεις μικροπλαστικών (MP) στα κόπρανα των παιδιών προσχολικής ηλικίας, να εξετάσουν πιθανούς διατροφικούς παράγοντες που επηρεάζουν την έκθεση σε MP σε αυτήν την ηλικιακή ομάδα και να διερευνήσουν τυχόν πιθανούς δεσμούς μεταξύ της έκθεσης MP και της μικροχλωρίδας του εντέρου.

Έρευνα για μικροπλαστικά

Για το σκοπό αυτό, ανέλυσαν δείγματα κοπράνων 60 παιδιών ηλικίας τριών έως έξι ετών και ποσοτικοποίησαν 11 τύπους MPs χρησιμοποιώντας πυρόλυση-αέρια χρωματογραφία-φασματομετρία μάζας (Py-GC/MS).  Μελέτες έχουν βρει μικροπλαστικά σε μέγεθος από μερικά μικρόμετρα έως 5 mm, σε ανθρώπινους ιστούς, αίμα και κόπρανα. Αυτό δείχνει ότι αυτά τα σωματίδια είναι πλέον ευρέως παρόντα στους ανθρώπους. Πιθανότατα εισέρχονται στους ανθρώπους:

• μέσω πλαστικών δοχείων
• από μπουκάλια ταΐσματος
• ή γύρω από χερσαία ή θαλάσσια περιβάλλοντα όπου είναι άφθονα.

Μελέτες έχουν δείξει ότι τα βρέφη και τα μικρά παιδιά είναι πιο ευάλωτα στην έκθεση σε MP λόγω των ειδικών διατροφικών τους συμπεριφορών. Επιπλέον, μια πρόσφατη μελέτη έδειξε ότι οι διαφορές στο μητρικό γάλα και το γάλα φόρμουλας συνέβαλαν στα υψηλότερα επίπεδα MP στα κόπρανα των βρεφών, πιθανότατα επειδή το πολυπροπυλένιο (PP) είναι μία από τις πρώτες ύλες για τα μπιμπερό για βρεφικά γάλατα.

Τα καταποθέντα MP πιθανότατα αλληλεπιδρούν με τη μικροβιακή χλωρίδα που κατοικεί στο έντερο, οδηγώντας σε διαταραχές στην υγεία του ξενιστή, οι οποίες, με τη σειρά τους, θα μπορούσαν να εκδηλωθούν ως μεταβολικές ασθένειες. Τα στοιχεία in vivo υποδηλώνουν ότι τα MPs μπορούν να διαταράξουν την ποικιλότητα και τη σύνθεση της μικροχλωρίδας του εντέρου, ειδικά τα προβιοτικά.

Μέχρι στιγμής, αρκετές προσεγγίσεις έχουν βοηθήσει στην ανίχνευση MPs σε δείγματα βιολογικών ιστών. Ωστόσο, παραμένει δύσκολο να ανιχνευθούν νανο-μικροπλαστικά (NMPs), τα οποία έχουν πιο επικίνδυνα αποτελέσματα. Μια μελέτη του 2022 από τους Leslie et al. απέδειξε (για πρώτη φορά) ότι το Py-GC/MS μπορούσε να ποσοτικοποιήσει αξιόπιστα τα MPs στα περισσότερα δείγματα βιολογικών ιστών, συμπεριλαμβανομένων των κοπράνων. Ποσοτικοποίησε με ακρίβεια τα πολυμερή χωρίς περιορισμό μεγέθους σωματιδίων.

Σχετικά με τη μελέτη

Στην μελέτη, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν επίσης το Py-GC/MS για να αξιολογήσουν την παρουσία MPs στα κόπρανα 69 παιδιών προσχολικής ηλικίας τριών έως έξι ετών. Η μέθοδος Py-GC/MS πρώτα αποδόμησε προϊόντα (σε δείγμα) σε καθορισμένες θερμοκρασίες, τα διαχώρισε με αέρια χρωματογραφία (GC) και στη συνέχεια εφάρμοσε φασματομετρία μάζας (MS) για να επιτρέψει την ανίχνευση συγκεκριμένων MP οποιουδήποτε μεγέθους σωματιδίου.

Χρησιμοποιώντας Py-GC/MS, οι ερευνητές καθιέρωσαν μια αναλυτική μεθοδολογία για 11 πολυμερή: PP, πολυβινυλοχλωρίδιο (PVC), πολυαιθυλένιο (PE), τερεφθαλικό πολυαιθυλένιο (PET), πολυστυρένιο (PS), πολυανθρακικό (PC), πολυαμίδιο 6 (PA6). ), πολυαμίδιο 66 (ΡΑ66), μεθακρυλικό πολυμεθυλεστέρα (PMMA), τερεφθαλικό αδιπικό πολυβουτυλένιο (PBAT) και πολυγαλακτικό οξύ (PLA). Προσδιόρισαν κάθε πολυμερές με βάση τα ειδικά χαρακτηριστικά και την ιοντική του σύνθεση και σημείωσαν το όριο ανίχνευσης (LOD) και ποσοτικοποίησης (LOQ).

Επιπλέον, η ομάδα χρησιμοποίησε μια μέθοδο που περιγράφεται από τους Zhang et al. για τον υπολογισμό της εκτιμώμενης ημερήσιας πρόσληψης (EDI) των μολυσματικών ουσιών μέσω της δίαιτας, μετρούμενη σε μg/kg σωματικού βάρους ανά ημέρα (bw/d). Οι γονείς και οι κηδεμόνες των παιδιών έλαβαν ένα κιτ δειγματοληψίας κοπράνων για τη συλλογή κοπράνων. Συνέλεξαν το μεσαίο τμήμα των μη μολυσμένων κοπράνων χρησιμοποιώντας τον αποστειρωμένο συλλέκτη κοπράνων για την αλληλουχία 16S ριβοσωμικού ριβονουκλεϊκού οξέος (rRNA) και το τμήμα που δεν ήρθε σε επαφή με τον αέρα ή την πλάκα για τον έλεγχο των MPs.

Αποτελέσματα

Το Py-GC/MS ανίχνευσε τέσσερα MPs, PVC, PET, PA και PA6, στο 85,5% των δειγμάτων κοπράνων που συλλέχθηκαν από μικρά παιδιά. Η μέση συγκέντρωση όλων των MP στα κόπρανα ήταν 337,8 μg/g ξηρού βάρους (dw). Επιπλέον, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η πρόσληψη γαλακτοκομικών και η χρήση μπιμπερό συνέβαλαν στην παρουσία βουλευτών στα κόπρανα των παιδιών προσχολικής ηλικίας.

Αυτά τα προϊόντα χρησιμοποιούνται ευρέως σε προϊόντα παιδικής φροντίδας και παιχνίδια. Για παράδειγμα, το PA6 είναι μια πρώτη ύλη για χαλιά, υφάσματα κ.λπ., και η αστική σκόνη έχει άφθονο PET. Περαιτέρω, σημείωσαν ότι τα παιδιά που περνούσαν περισσότερο χρόνο τρώγοντας ένα γεύμα είχαν υψηλότερα επίπεδα PVC στα κόπρανα τους. Λόγω της σχετικά υψηλότερης πυκνότητάς του (1,16–1,58 g/cm3), το PVC έχει υψηλότερη ταχύτητα καθίζησης και εναπόθεσης σε αντικείμενα.

Σε εσωτερικούς χώρους, οι ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως το περπάτημα, ο καθαρισμός κ.λπ., επηρεάζουν επίσης την εναπόθεση MP. Έτσι, οι καθαριστές αέρα μπορεί να βοηθήσουν στη μείωση της έκθεσης MP από τον αέρα. Τα παιδιά μπορεί επίσης να εισπνεύσουν λεπτά σωματίδια που υπάρχουν στον καπνό του τσιγάρου και παραμένουν στον αέρα όταν οι γονείς καπνίζουν παρουσία τους. Η σπληνική διήθηση μπορεί να αφαιρέσει MPs μεγαλύτερα από 0,2 μm από την κυκλοφορία του αίματος αλλά όχι μικρότερα NPs μικρότερα από 0,1 μm.

Ωστόσο, τα δεδομένα σχετικά με τον αντίκτυπο του καπνίσματος από τους γονείς στην έκθεση των παιδιών σε ΜΜ είναι σπάνια. Επιπλέον, αυτή η μελέτη απέδειξε μια αρνητική συσχέτιση μεταξύ της έκθεσης στο PVC και των δεικτών Chao1 και Observed_species, υποδηλώνοντας δυσμενείς επιπτώσεις της έκθεσης MP στην άλφα ποικιλομορφία της εντερικής μικροχλωρίδας των παιδιών προσχολικής ηλικίας, ιδιαίτερα διαταραχές σε προβιοτικά ταξινομικά είδη, όπως Alistipes και Parabacteroides.

Τα αποτελέσματα της ανάλυσης γραμμικής διάκρισης του μεγέθους (LEfSe) αποκάλυψαν επίσης ότι τα προβιοτικά, συμπεριλαμβανομένων των Alistipes (γένος), Lactobacillales (τάξη), Streptococcaceae και Rikenellaceae (οικογένειες) και Streptococcus (γένος), ήταν πιο άφθονη στην ομάδα έκθεσης χαμηλών βουλευτών.

Αυτά τα βακτήρια παράγουν λιπαρά οξέα βραχείας αλυσίδας (SCFAs), προστατεύουν τη λειτουργία του εντερικού φραγμού και ασκούν αντιφλεγμονώδη δράση. Τέλος, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι συμπεριφορικές συνήθειες των παιδιών προσχολικής ηλικίας, όπως η μεταφορά από το χέρι σε στόμα, τα έκαναν πιο ευαίσθητα στην έκθεση σε MP.

Πηγη: https://www.healthweb.gr/

Πηγη: https://www.iatropedia.gr/