Για πάνω από έναν αιώνα, η νόσος Αλτσχάιμερ θεωρούνταν μη αναστρέψιμο.
Μόλις τα πρώτα σημάδια άνοιας εμφανίζονταν, η επιστροφή στη φυσιολογική λειτουργία θεωρείτο αδύνατη. Ωστόσο, νέα μελέτη φέρνει ανατροπή και ελπίδα.
Ερευνητές του Case Western Reserve University ανακοίνωσαν ότι κατόρθωσαν να αντιστρέψουν προχωρημένο Αλτσχάιμερ σε ηλικιωμένα ποντίκια, αποκαθιστώντας τόσο τη μνήμη όσο και βασικές εγκεφαλικές λειτουργίες. «Όχι να επιβραδύνουν τη νόσο. Όχι να τη σταθεροποιήσουν. Αλλά να την αναστρέψουν», τονίζουν οι επιστήμονες.
Ανάκτηση μνήμης σε δύο διαφορετικά μοντέλα
Η έρευνα αξιοποίησε δύο διαφορετικά ζωικά μοντέλα που αναπαράγουν τις κύριες μορφές Αλτσχάιμερ στον άνθρωπο.
Στο πρώτο μοντέλο, αναπαράγονταν οι αμυλοειδείς πλάκες, ενώ στο δεύτερο τα νευροϊνιδιακά συμπλέγματα tau. Και στις δύο περιπτώσεις, τα ποντίκια παρουσίαζαν εκτεταμένη εγκεφαλική βλάβη και σοβαρά προβλήματα μνήμης.
Μετά τη χορήγηση της πειραματικής ένωσης P7C3-A20, τα ζώα σημείωσαν επιδόσεις σε τεστ μνήμης ισοδύναμες με εκείνες υγιών ποντικών. Στο γνωστό τεστ Morris water maze, τα θεραπευμένα ποντίκια εντόπιζαν την κρυφή πλατφόρμα εξίσου γρήγορα με τα φυσιολογικά, σε πλήρη αντίθεση με τα αθεράπευτα.
Δομική αποκατάσταση του εγκεφάλου
Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι τα ευρήματα δεν περιορίζονταν στη συμπεριφορά. Η ανάλυση εγκεφαλικού ιστού αποκάλυψε σημαντική βελτίωση: μείωση των πλακών, εξομάλυνση των αλλοιώσεων tau, λιγότερη φλεγμονή και αποκατάσταση του αιματοεγκεφαλικού φραγμού.
Το πιο εντυπωσιακό ήταν ότι ο εγκέφαλος των ποντικών ξεκίνησε ξανά να παράγει νέους νευρώνες, μια διαδικασία που συνήθως «σβήνει» στα προχωρημένα στάδια της νόσου.
Το κλειδί: η ενεργειακή ισορροπία των κυττάρων
Κεντρικό ρόλο στην ανακάλυψη παίζει το μόριο NAD+, βασικός ρυθμιστής της κυτταρικής ενέργειας. Όλα τα κύτταρα το χρειάζονται για επιδιόρθωση DNA, αντιμετώπιση οξειδωτικού στρες και διατήρηση λειτουργικότητας.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η ομοιόσταση του NAD+ διαταράσσεται καθώς προχωρά η νόσος. Το ίδιο μοτίβο παρατηρήθηκε και σε ανθρώπινους εγκεφάλους ασθενών που είχαν αποβιώσει με Αλτσχάιμερ.
Σημαντικό είναι ότι ορισμένοι ηλικιωμένοι παρουσίαζαν παθολογικές αλλοιώσεις μετά θάνατον, χωρίς να έχουν εμφανίσει άνοια εν ζωή, καθώς η ισορροπία του NAD+ διατηρούνταν.
Η ουσία P7C3-A20 δεν προσθέτει NAD+ στον οργανισμό, αλλά βοηθά τα κύτταρα να σταθεροποιήσουν τη δική τους ενεργειακή λειτουργία, επιδιορθώνοντας το σύστημα αντί απλώς να το «ενισχύουν».
Σύνδεση με τον άνθρωπο
Για να εξετάσουν τη δυνητική εφαρμογή στον άνθρωπο, οι επιστήμονες συνέκριναν τα μοριακά ευρήματα των ποντικών με δεδομένα από ανθρώπινους εγκεφάλους. Εντόπισαν 46 πρωτεΐνες που μεταβάλλονται με τον ίδιο τρόπο και στα δύο είδη και οι οποίες επανήλθαν σε φυσιολογικά επίπεδα μετά τη θεραπεία στα ποντίκια.
Οι πρωτεΐνες αυτές σχετίζονται με μεταβολισμό, φλεγμονή και κυτταρική ανθεκτικότητα, ανοίγοντας τον δρόμο για νέους φαρμακευτικούς στόχους.
Μια αλλαγή παραδείγματος
Η μελέτη προτείνει ότι η νόσος Αλτσχάιμερ ίσως να μην οφείλεται αποκλειστικά σε «τοξικούς» παράγοντες όπως το αμυλοειδές ή η tau, αλλά σε κατάρρευση των μηχανισμών επιδιόρθωσης του εγκεφάλου. Όταν αποτυγχάνει το ενεργειακό σύστημα των κυττάρων, η βλάβη συσσωρεύεται.
Η αποκατάσταση αυτής της ισορροπίας, τουλάχιστον στα ποντίκια, οδήγησε σε πραγματική αναστροφή της νόσου.
Το κατά πόσο αυτά τα ευρήματα μπορούν να μεταφραστούν σε ανθρώπινες θεραπείες παραμένει προς διερεύνηση. Παρά ταύτα, κάτι που θεωρούνταν αδύνατο μέχρι πρόσφατα έχει πλέον αποδειχθεί εφικτό στο εργαστήριο.
Η πλήρης ανάκαμψη από προχωρημένο Αλτσχάιμερ δεν θεωρείται πλέον θεωρητικά αδιανόητη.
Την Πέμπτη 5 Φεβρουαρίου Το Πανελλήνιο Ινστιτούτο Νευροεκφυλιστικών Νοσημάτων, η Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer και Συγγενών Διαταραχών και ο Σύλλογος Φίλων της Ελληνικής Εταιρείας Νόσου Alzheimer και Συγγενών Διαταραχών διοργανώνουν την Υβριδική Ημερίδα με τίτλο «Αντιπαραθέσεις στη Γηροψυχολογική Εκτίμηση», η οποία θα πραγματοποιηθεί την Πέμπτη 5 Φεβρουαρίου 2026, στο Δημαρχιακό Μέγαρο Θεσσαλονίκης, στην Αίθουσα «Μανόλης Αναγνωστάκης», με παράλληλη διαδικτυακή μετάδοση, από τις 08:00 έως τις 21:00.
Το επιστημονικό πρόγραμμα της ημερίδας περιλαμβάνει 22 επιστημονικές αντιπαραθέσεις, με στόχο την ανάδειξη των πλέον κατάλληλων εργαλείων για τη διερεύνηση των επιμέρους πεδίων που συνθέτουν τη γηροψυχολογική εκτίμηση. Η θεματολογία καλύπτει σύγχρονες προσεγγίσεις, προβληματισμούς και καλές πρακτικές, προσφέροντας μια μοναδική ευκαιρία επιστημονικού διαλόγου, ανταλλαγής απόψεων και ουσιαστικής επιμόρφωσης.
Η ημερίδα απευθύνεται σε επαγγελματίες υγείας, επιστήμονες ψυχικής υγείας, ερευνητές, φοιτητές και κάθε ενδιαφερόμενο/η που δραστηριοποιείται στον τομέα της γηροψυχολογίας και της άνοιας.
Τα παιδιά με σπάνιες παθήσεις καταλαμβάνουν το 87% των ημερών νοσηλείας σε νοσοκομεία! Οι σπάνιες παθήσεις (ΣΠ) αποτελούν έναν σημαντικό αλλά συχνά αμελητέο παράγοντα για τα συστήματα υγείας παγκοσμίως. Στην Ελλάδα, όπως και σε πολλές άλλες χώρες, τα δεδομένα για τις σπάνιες παθήσεις, ιδίως όσον αφορά τη θνησιμότητα στον παιδιατρικό πληθυσμό, είναι περιορισμένα. Ωστόσο, μια μελέτη από την Ιρλανδία παρέχει κρίσιμα ευρήματα που μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση πολιτικών υγείας στην Ελλάδα, ιδιαίτερα αναφορικά με τη συνεισφορά των σπάνιων παθήσεων στη παιδιατρική θνησιμότητα.
Η Επικράτηση των Σπάνιων Παθήσεων στη Θνησιμότητα των Παιδιών
Μια αναδρομική μελέτη που πραγματοποιήθηκε στην Ιρλανδία, καλύπτοντας την περίοδο 2006-2016, είχε στόχο να προσδιορίσει τον βαθμό στον οποίο οι σπάνιες παθήσεις συνεισφέρουν στη θνησιμότητα των παιδιών. Η μελέτη ανέλυσε δεδομένα από το Ιρλανδικό Εθνικό Μητρώο Παιδιατρικής Θνησιμότητας και το Εθνικό Σύστημα Βελτίωσης & Διασφάλισης Ποιότητας (NQAIS). Διαπιστώθηκε ότι το 58,6% των παιδιατρικών θανάτων κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου σχετίζονταν με υποκείμενες σπάνιες παθήσεις. Όταν τα δεδομένα χωρίστηκαν κατά ηλικιακή ομάδα, η επικράτηση των σπάνιων παθήσεων ήταν ιδιαίτερα σημαντική στους νεογέννητους (55,6%) και στα παιδιά μετά τη νεογνική περίοδο (57,8%). Ακόμα και στα παιδιά ηλικίας 1-14 ετών, το 64% των παιδιατρικών θανάτων σχετίζονταν με σπάνιες παθήσεις. Αυτό καταδεικνύει τη σημαντική επίδραση των σπάνιων παθήσεων στις ζωές των παιδιών, ένα φαινόμενο που πιθανώς αντανακλάται και στην Ελλάδα, όπου οι παιδιατρικές υγειονομικές υπηρεσίες είναι επίσης περιορισμένες. Σπάνιες Παθήσεις και Χρήση Υγειονομικών ΠόρωνΈνα ακόμα σημαντικό εύρημα της μελέτης στην Ιρλανδία ήταν η δυσανάλογη χρήση πόρων νοσοκομείων από παιδιά με σπάνιες παθήσεις. Οι ασθενείς με σπάνιες παθήσεις κατέλαβαν το 87% των ημερών νοσηλείας των παιδιών κάτω των 15 ετών που πέθαναν στο νοσοκομείο από τον Ιανουάριο του 2015 μέχρι τον Δεκέμβριο του 2016. Αυτό το εύρημα υπογραμμίζει την πίεση που ασκούν οι ασθενείς με σπάνιες παθήσεις στα υγειονομικά ιδρύματα, απαιτώντας εξειδικευμένη φροντίδα που συχνά είναι υποχρηματοδοτημένη και δεν καταγράφεται επαρκώς στα συστήματα δεδομένων των νοσοκομείων. Αυτό είναι ένα ζήτημα που πρέπει να αντιμετωπιστεί και στην Ελλάδα, δεδομένων των περιορισμένων διαθέσιμων εξειδικευμένων υπηρεσιών για τις σπάνιες παθήσεις.Στην Ελλάδα, όπως και στην Ιρλανδία, οι σπάνιες παθήσεις συχνά δεν καταγράφονται επαρκώς στα συστήματα κωδικοποίησης των νοσοκομείων, με αποτέλεσμα την έλλειψη λεπτομερών επιδημιολογικών δεδομένων. Το ελληνικό σύστημα υγείας θα μπορούσε να ωφεληθεί από την εφαρμογή μιας πιο ισχυρής κωδικοποίησης, περιλαμβάνοντας τη χρήση των Orphacodes για τις σπάνιες παθήσεις, όπως προτείνουν οι διεθνείς εμπειρογνώμονες. Οι Orphacodes έχουν σχεδιαστεί για να καταγράφουν όλες τις διαγνώσεις σπάνιων παθήσεων, κάτι που θα μπορούσε να προσφέρει πιο ακριβή δεδομένα για την επικράτηση και το βάρος των σπάνιων παθήσεων στην Ελλάδα.
Η Ανάγκη για Βελτιωμένα Δεδομένα και Πολιτική Υγείας Τα ευρήματα της μελέτης από την Ιρλανδία τονίζουν την ανάγκη για ενίσχυση των επιδημιολογικών ερευνών και βελτίωση των συστημάτων κωδικοποίησης της υγειονομικής περίθαλψης. Οι σπάνιες παθήσεις δεν αποτελούν μόνο σημαντική αιτία παιδιατρικής θνησιμότητας, αλλά επίσης συνεισφέρουν δυσανάλογα στο κόστος της υγειονομικής περίθαλψης λόγω των παρατεταμένων νοσηλείων που απαιτούν οι ασθενείς αυτοί. Στην Ελλάδα, όπου το βάρος της υγειονομικής φροντίδας για τις σπάνιες παθήσεις είναι πιθανώς παρόμοιο, υπάρχει ανάγκη για καλύτερη συλλογή δεδομένων και την εφαρμογή εθνικών στρατηγικών για τις σπάνιες παθήσεις. Η εθνική στρατηγική της Ιρλανδίας θα μπορούσε να αποτελέσει οδηγό για την Ελλάδα, η οποία έχει αναγνωρίσει τη σημασία της ενσωμάτωσης των σπάνιων παθήσεων στα εθνικά σχέδια υγείας. Αυτό περιλαμβάνει την αναγνώριση των σπάνιων παθήσεων στο Εθνικό Σχέδιο Σπάνιων Παθήσεων για την Ιρλανδία (2014-2018), το οποίο πρότεινε την ενίσχυση της συλλογής δεδομένων και των επιδημιολογικών ερευνών. Παρόμοια, η Ελλάδα θα πρέπει να δώσει προτεραιότητα στην ενσωμάτωση της κωδικοποίησης των σπάνιων παθήσεων στα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης, επιτρέποντας καλύτερο σχεδιασμό της υγειονομικής περίθαλψης, κατανομή πόρων και υποστήριξη των οικογενειών που πλήττονται από αυτές τις παθήσεις.
Συμπεράσματα: Η Πορεία Μπροστά για την Ελλάδα Η μελέτη στην Ιρλανδία δείχνει σαφώς ότι οι σπάνιες παθήσεις έχουν σημαντική επίδραση στις παιδιατρικές θνησιμότητες και στους υγειονομικούς πόρους. Στην Ελλάδα, υπάρχει άμεση ανάγκη για ενίσχυση της ορατότητας των σπάνιων παθήσεων στο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης, ξεκινώντας από την εφαρμογή καλύτερων πρακτικών κωδικοποίησης όπως οι Orphacodes. Επιπλέον, η βελτιωμένη συλλογή δεδομένων και η εθνική στρατηγική για τις σπάνιες παθήσεις είναι ουσιώδους σημασίας για να διασφαλιστεί ότι το ελληνικό σύστημα υγειονομικής περίθαλψης μπορεί να ανταποκριθεί επαρκώς στις ανάγκες των παιδιών με σπάνιες παθήσεις. Η μελέτη δείχνει σαφώς ότι οι σπάνιες παθήσεις έχουν σημαντική επίδραση στις παιδιατρικές θνησιμότητες και στους υγειονομικούς πόρους. Στην Ελλάδα, υπάρχει άμεση ανάγκη για ενίσχυση της ορατότητας των σπάνιων παθήσεων στο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης, ξεκινώντας από την εφαρμογή καλύτερων πρακτικών κωδικοποίησης όπως οι Orphacodes και την αξιοποίηση σύγχρονων εργαλείων δεδομένων όπως η πύλη Orphanet. Το Orphanet αποτελεί ευρωπαϊκή βάση δεδομένων για σπάνιες παθήσεις, ορφανά φάρμακα, εξετάσεις διάγνωσης και κλινικές δοκιμές, και η χρήση της έχει αναγνωριστεί ως βασικό στοιχείο για την ενίσχυση της διάγνωσης, της έρευνας και της φροντίδας των ασθενών με σπάνιες νοσήματα. Η ονοματολογία Orphanet (ORPHAcode) βελτιώνει την προβολή των σπάνιων ασθενειών στα πληροφοριακά συστήματα υγείας και έρευνας, ενισχύοντας την παρακολούθηση και ανάλυση των δεδομένων. Σημαντικό ρόλο στην προώθηση της πληροφόρησης και της συνεργασίας στην Ελλάδα παίζει επίσης η Ένωση Σπανίων Ασθενών Ελλάδος (ΕΣΑΕ), ως φορέας εκπροσώπησης και υποστήριξης των ασθενών με σπάνιες παθήσεις. Η ΕΣΑΕ εργάζεται για την ευαισθητοποίηση των πολιτών και των πολιτικών αποφάσεων, την προώθηση δικαιωμάτων ασθενών, καθώς και για τη διεύρυνση πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας και υποστήριξης.
Σύμφωνο Συνεργασίας μεταξύ του ΟΔΙΠΥ και της ΕΣΑΕ Μια σημαντική εξέλιξη στην ελληνική σπάνια κοινότητα σημειώθηκε με Σύμφωνο Συνεργασίας μεταξύ του ΟΔΙΠΥ και της ΕΣΑΕ για τη μετάφραση και προσαρμογή της πύλης Orphanet στα ελληνικά, έργο που προσφέρει κρίσιμη υποστήριξη στην ενημέρωση και εκπαίδευση τόσο των επαγγελματιών υγείας όσο και των ασθενών. Με τη μετάφραση και ενσωμάτωση των δεδομένων Orphanet στα ελληνικά, η Ελλάδα κάνει ένα μεγάλο βήμα προς τη βελτίωση της προβολής των σπανίων παθήσεων στα εθνικά συστήματα υγείας και έρευνας, διευκολύνοντας τη διάγνωση, τη θεραπεία και την κοινωνική ένταξη των πασχόντων. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι φυσικά η έμπρακτη και συνεχής στήριξη του Υπουργείου Υγείας οικονομική και οργανωτική για των συντονισμό των διαφορετικών φορέων, η επένδυση σε σύγχρονες ψηφιακές υποδομές δεδομένων, αλλά και η εφαρμογή του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για τις Σπάνιες Παθήσεις που είναι δύο χρόνια σε αναμονή.Η ενεργή συμμετοχή και στήριξη της Πολιτείας και των φορέων σε συνδυασμό με εργαλεία και τεχνογνωσία, από αποτελεσματικές και υψηλά καταρτισμένες Ενώσεις Ασθενών όπως η ΕΣΑΕ, βοηθά την Ελλάδα να διαχειριστεί καλύτερα το βάρος της υγειονομικής φροντίδας που επιφέρουν οι σπάνιες παθήσεις, παρέχοντας στους ασθενείς τη φροντίδα που χρειάζονται, βελτιώνοντας την αποδοτικότητα και την ανθρωποκεντρική προσέγγιση του συστήματος υγείας, αλλά το Κράτος πρέπει να είναι, με έργα και μετρήσιμα αποτελέσματα, δίπλα στις 500.000 πολιτών που ζουν με σπάνια νοσήματα και στις νόσους που ευθύνονται για την υψηλότερη παιδιατρική θνησιμότητα στην Ελλάδα! Η επένδυση σε αυτούς τους τομείς μπορεί να βοηθήσει την Ελλάδα να διαχειριστεί καλύτερα το βάρος της υγειονομικής φροντίδας που επιφέρουν οι σπάνιες παθήσεις.
Σημείωση: Αυτό το άρθρο βασίζεται στα ευρήματα της μελέτης στην Ιρλανδία και προσαρμόζεται στα δεδομένα και τις ανάγκες του ελληνικού συστήματος υγείας, τονίζοντας την ανάγκη για βελτιωμένη καταγραφή και πολιτική υγείας για τις σπάνιες παθήσεις.
Αναφορές: Gunne, Emer, et al. ‘A Retrospective Review of the Contribution of Rare Diseases to Paediatric Mortality in Ireland.’ BioMed Central, 4 Nov. 2020. https://doi.org/10.1186/s13023-020-01574-7.
Σύμφωνα με τα τελευταία δεδομένα του ΟΟΣΑ (OECD/EU Country Cancer Profile 2025), στην Ελλάδα καταγράφονται από 63.000 έως 67.000 νέα περιστατικά καρκίνου ετησίως. Ο καρκίνος αποτελεί μία από τις κύριες αιτίες θανάτου στη χώρα, με περίπου 35.000 θανάτους ετησίως. Καταγράφονται περίπου 30.000 νέα περιστατικά σε γυναίκες και 33.000 – 35.000 νέα περιστατικά στους άνδρες.
Πρώτος σε συχνότητα έρχεται ο καρκίνος του πνεύμονα με 8.960 νέα περιστατικά ετησίως και δεύτερος ο καρκίνος του μαστού με περίπου 7.770 νέα περιστατικά ετησίως. Ακολουθούν, ο καρκίνος του παχέος εντέρου που αντιστοιχεί στο 12% των νέων διαγνώσεων και ο καρκίνος του προστάτη που αντιστοιχεί στο 20% των νέων διαγνώσεων στο ανδρικό φύλο.
Το 2022 καταγράφηκαν περίπου 34.730 θάνατοι από καρκίνο (90 θάνατοι κάθε ημέρα) και τα ογκολογικά περιστατικά αναμένεται να αυξηθούν κατά 11% έως το 2040. Χάρη στην πρόοδο της ιατρικής η θνησιμότητα στον καρκίνο μειώνεται σταθερά αλλά η μείωση της στην Ελλάδα είναι βραδύτερη σε σύγκριση με την αντίστοιχη εικόνα στην Ευρώπη.
Ο πρόεδρος της Ελληνικής Αντικαρκινικής Εταιρίας, Ευάγγελος Φιλόπουλος καταγράφει την ιατρική πρόοδο, τους καρκινογόνους παράγοντες, τον ρόλο της κλιματικής αλλαγής, τις ανισότητες στην πρόσβαση, την έλλειψη δομών τελικού σταδίου και ό,τι πρέπει να γνωρίζουμε για τον καρκίνο.
Ευάγγελος Φιλόπουλος, πρόεδρος της Ελληνικής Αντικαρκινικής Εταιρίας
Συνέντευξη στην Αλεξία Σβώλου
– Ποιοι είναι οι παράγοντες που πρέπει να μας απασχολούν περισσότερο ως δυνητικά καρκινογόνοι, ώστε να τους αποφεύγουμε;
Γνωρίζουμε πλέον με επιστημονική εγκυρότητα το ποιοι είναι οι 8 βασικοί παράγοντες που ευνοούν την καρκινογένεση, πέρα από τις περιπτώσεις τυχαίων βλαβών ή ιδιομορφιών του γενετικού κώδικα των κυττάρων του οργανισμού. Οι εξωτερικοί παράγοντες που επηρεάζονται από την ανθρώπινη συμπεριφορά και με την κατάλληλη ατομική συμμόρφωση και τις κοινωνικές πολιτικές μπορεί να οδηγήσουν στην μείωση της συχνότητας εμφάνισης του καρκίνου είναι:
1) το κάπνισμα και οι μοντέρνες μορφές χορήγησης της εξαρτησιογόνου νικοτίνης,
2) η μη σωστή διατροφή, που περιλαμβάνει την αποφυγή των λιπαρών, των επεξεργασμένων, των με υψηλή περιεκτικότητα σε σάκχαρα τροφών, την συχνή κρεατοφαγία, την κατανάλωση αλκοολούχων ποτών,
3) η παχυσαρκία, η οποία συνδυάζεται με την 4) καθιστική ζωή (έλλειψη σωματικής άσκησης) 5) ο μη εμβολιασμός για καρκινογόνους ιούς ( όπως είναι τα στελέχη του ιού HPV και της ηπατίτιδας Β,
6) η έλλειψη καθαρού περιβάλλοντος (εσωτερικού – εντός των οικιών- και εξωτερικού , π.χ. ρύπανση αέρα, υδάτων κ.λ.π),
7) η έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία για πολλές ώρες ή η χρήση σε solarium για μαύρισμα και
8) η έκθεση σε καρκινογόνους παράγοντες κατά την επαγγελματική δραστηριότητα ( π.χ. από σκόνες τριβής πετρωμάτων, φυτοφάρμακα, χρώματα, συγκεκριμένες βιομηχανικές εξεργασίες κτλ.)
– Ποιες μορφές καρκίνου καταγράφουν αύξηση ειδικότερα σε νεαρές ηλικίες, προκαλώντας προβληματισμό στους ειδικούς;
Η συχνότητα εμφάνισης καρκίνου αυξάνεται παγκοσμίως και αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην γήρανση του πληθυσμού. Συνήθως ο καρκίνος είναι ασθένεια που απαντάται συχνότερα σε μεγαλύτερης ηλικίας άτομα. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μία αύξηση των καρκίνων και σε νεαρότερες ηλικίες. Ορισμένοι απ’ αυτούς τους καρκίνους δεν αυξάνονται μόνο στις νεαρότερες ηλικίες, αλλά συχνά αυτή αφορά και τις μεγαλύτερες ηλικίες ( π.χ. ο καρκίνος του μαστού). ‘Όμως η εμφάνιση αυξημένων ποσοστών καρκίνου του παχέος εντέρου ή του προστάτη ή της μήτρας ή του θυρεοειδούς αποτελεί γεγονός που έλκει την προσοχή της επιστημονικής κοινότητας η οποία αναζητεί την αιτιολογία του φαινομένου. Η παχυσαρκία, το μικροβίωμα του εντέρου, τα μικροπλαστικά ή τα PFAS ανήκουν στους παράγοντες που ενοχοποιούνται γι΄αυτή την εξέλιξη. Από την άλλη είναι ενθαρρυντικό το γεγονός πως η πρόγνωση αυτών των καρκίνων δεν είναι χειρότερη από την αντίστοιχη όταν αυτοί εμφανίζονται σε μεγαλύτερη ηλικία.
– Ποιος είναι στο βαθμό που το γνωρίζουμε ο ρόλος της κλιματικής αλλαγής στην εμφάνιση του καρκίνου;
Η κλιματική αλλαγή αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό σε ανθρωπογενείς δραστηριότητες, όπως η μόλυνση της ατμόσφαιρας, των υδάτων, η αστικοποίηση, ο υπερπληθυσμός, η εντατική εκτροφή μεγάλων ζώων κ.α. Επομένως, οι αιτίες της κλιματικής αλλαγής είναι σε μεγάλο βαθμό συνέπεια των ίδιων παραγόντων που επιδρούν στην εμφάνιση του καρκίνου. Αλλά και η αλλαγή προς το δυσμενέστερο στις συνθήκες διαβίωσης περιοχών του πλανήτη οδηγεί στη φτώχια και στην έλλειψη αγωγής υγείας και υγειονομικής φροντίδας.
– Η επιστημονική πρόοδος έχει οδηγήσει στο να γίνουν ιάσιμοι πολλοί καρκίνοι. Πόσο όμως αυτονόητο είναι (ή δεν είναι) το ότι οι ασθενείς θα έχουν ισότιμη πρόσβαση στα επιστημονικά επιτεύγματα;
Από στοιχεία των Η.Π.Α. και άλλων προηγμένων σε καταγραφή υγειονομικών δεδομένων τα τελευταία 30 χρόνια σημειώθηκε μία εξαιρετικά σημαντική πρόοδος στην θεραπεία της νόσου. Σήμερα 7 στους 10 ασθενείς επιζούν της 5ετίας (χρονικός περιορισμός που καθιστά πιο εύκολο την παρακολούθηση των ασθενών). Πολλοί καρκίνοι μπορούν να ιαθούν πλήρως, όπως π.χ. του θυρεοειδούς, το μελάνωμα, ενώ άλλοι έχουν μακροχρόνια επιβίωση. Επιπρόσθετα, οι θεραπευτικές παρεμβάσεις έχουν πάψει πλέον να είναι επώδυνες ή δύσκολες για τους ασθενείς και έτσι η ποιότητα ζωής ακόμα και στην οξεία φάση της νόσου να είναι πολύ καλύτερη.
Το πρόβλημα της ισότιμης πρόσβασης στα διαγνωστικά και θεραπευτικά σύγχρονα επιτεύγματα είναι ένα δύσκολο θέμα γιατί άπτεται οικονομικών και πολιτικών δυνατοτήτων και προτεραιοτήτων. Η Ελλάδα δεν είναι από τις χώρες με πολύ κακή πρόσβαση στο υγειονομικό σύστημα, αλλά σταδιακά τείνει να διευρυνθεί το χάσμα ανάμεσα σε τμήματα του πληθυσμού που είτε δεν έχουν εύκολη πρόσβαση λόγω γεωγραφικών εμποδίων, είτε γιατί κοινωνικο- οικονομικά υστερούν. Υποχρέωση της Πολιτείας είναι να παρέχει σε όλους ανεξαιρέτους τους πολίτες ισότιμη έγκυρη και έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία. Χωρίς ένα ισχυρό δημόσιο σύστημα υγείας κάτι τέτοιο δεν είναι εφικτό για τη χώρα μας και δεν πρέπει να γίνει ανεκτό από όλους μας. Μέσα στις δύσκολες οικονομικές συνθήκες της εποχής μόνο οι έξυπνες λύσεις που θα εξοικονομήσουν πόρους από την σπατάλη στον τομέα υγείας θα εξασφαλίσουν οικονομικά μέσα για κάλυψη των ακριβών σύγχρονων διαγνωστικών και θεραπευτικών μέσων. Απλές ευχές και συζητήσεις σε πάνελ δεν πρόκειται να οδηγήσουν στα προσδοκώμενα αποτελέσματα.
– Στην Ελλάδα σ’ αυτόν τον τομέα ποια είναι τα κύρια προβλήματα που αντιμετωπίζουμε;
Ανάφερα προηγουμένως τόσο τις γεωγραφικές ανισότητές όσο και τις διαρκώς αυξανόμενες οικονομικές δυσκολίες πολλών συμπολιτών μας. Και ενώ υπάρχει μία τάση να συζητάμε για κτιριακές ανακαινίσεις (καλή πρακτική) ή τεχνολογική ανανέωση (επίσης καλή πρακτική) αλλά από την άλλη το Δημόσιο αδυνατεί να διατηρήσει επαρκές υγειονομικό προσωπικό και να το ανανεώσει. Η συνεργασία κράτους και κοινωνίας των πολιτών που μπορούσε να βοηθήσει σε ορισμένες πτυχές της φροντίδας του καρκίνου αυτοπαγιδεύεται από την εκλεκτική συνεργασία με συγκεκριμένους μόνο φορείς στο πλαίσιο της πολιτικής αληλοεξυπηρέτησης.
Τέλος να τονιστεί ότι η φροντίδα του καρκίνου δεν είναι μόνο οι καινοτόμες θεραπείες αλλά και η αξιοπρεπής, ανώδυνη και ειρηνική πορεία προς το τέλος. Η φροντίδα τελικού σταδίου είναι στη χώρα μας ο πλέον παραμελημένος τομέας υπηρεσιών προς τον πάσχοντα συνάνθρωπο.
– Αν φτιάχναμε ένα εγχειρίδιο που μας κρατάει μακριά από τον καρκίνο με λίγες συμβουλές ποιές είναι αυτές;
Μην καπνίζετε, γυμναστείτε, τρώτε υγιεινά, προσέξτε το βάρος σας, αποφύγετε τις βλαβερές ουσίες που αναφέρθηκαν προηγουμένως, προσοχή στον ήλιο και στο οινόπνευμα. Εμβολιάστε τα παιδιά για τον HPV και την ηπατίτιδα Β. Ακολουθήστε ένα σταθερό πρόγραμμα προληπτικών ελέγχων για τη έγκαιρη διάγνωση της νόσου. Μην ακούτε παραδοξότητες ή συμβουλές για μαγικά τρόφιμα, ποτά ή βότανα που προλαμβάνουν ή θεραπεύουν τον καρκίνο. Ζητάτε δεύτερη γνώμη σε περίπτωση που σας συστηθεί θεραπεία για καρκίνο.
– Ποιοι είναι οι πιο διαδεδομένοι μύθοι που ακόμα «αντέχουν» και οδηγούν σε καθυστερημένη διάγνωση και κατά συνέπεια σε χειρότερη έκβαση;
Η πεποίθηση ότι είμαστε άτρωτοι. Η εκτίμηση πως σε εμάς δεν πρόκειται να συμβεί κάτι τέτοιο. Η ψυχολογική διαδικασία απώθησης ενός τέτοιου ενδεχόμενου. Ιδίως στους άνδρες είναι πιο έντονες αυτές οι προσεγγίσεις, ενώ αντίθετα στις γυναίκες, που είναι πιο γήινες, οι τακτικές προληπτικές εξετάσεις είναι πιο αποδεκτές.
Τέλος, ακόμα και όταν υπάρχουν συμπτώματα αρκετοί άνθρωποι προσπαθούν να απωθήσουν την πιθανότητα να πρόκειται περί καρκίνου, αυτό αποτελεί μία γνωστή ψυχολογική αντίδραση. Όταν ο γιατρός βρεθεί ενώπιον μιας τέτοιας κατάστασης είναι απαράδεκτο να επιτιμήσει τον ή την ασθενή. Ούτε τη θεραπεία βοηθά, ούτε κανείς τον όρισε δικαστή που κρίνει τον κάθε άνθρωπο.
Με τις εμπορικές σχέσεις σε παγκόσμιο επίπεδο να είναι εύθραυστες, τις γεωπολιτικές εξελίξεις να καθιστούν ακόμα πιο αβέβαιο το τοπίο και τον πρόεδρο Τραμπ κατά καιρούς να απειλεί με δασμούς στα φάρμακα, κάτι που θα αυξήσει τις τιμές των φαρμάκων σε ολόκληρη τη «γηραιά» ήπειρο, η Ευρωπαΐκή Ένωση υπογραμμίζει την ανάγκη κάθε χώρα να ενισχύσει την αυτονομία της στη συλλογή πλάσματος. Μόνο έτσι, όπως εξηγεί ο Καναδός καθηγητής Πίτερ Γιαβόρσκι (Peter Yavorsky) από το πανεπιστήμιο Τζόρτζταουν (Georgetown) της Ουάσιγκτον στις ΗΠΑ, μπορεί να διασφαλιστεί η υγεία των ασθενών, που χρειάζονται φάρμακα «φτιαγμένα» από πλάσμα, όπως είναι οι ασθενείς με αιμορροφιλία, ανοσοανεπάρκειες, νόσο Kawasaki, κληρονομικό αγγειοοίδημα, σύνδρομο Guillain-Barre αλλά και οι τραυματίες και όσοι πρόκειται να υποβληθούν σε χειρουργική επέμβαση.
«Την ώρα που η φαρμακευτική αγορά κλυδωνίζεται από τις γεωπολιτικές πιέσεις και τις αναθεωρητικές τάσεις τρίτων χωρών, οι ΗΠΑ συλλέγουν ένα μεγάλο μέρος του παγκόσμιου αποθέματος πλάσματος, διαθέτοντας 1247 πιστοποιημένα Κέντρα Συλλογής, ενώ έχουν και πολλές φαρμακευτικές εταιρίες που παρασκευάζουν φάρμακα από πλάσμα όπως είναι οι γ-ανοσοσφαιρίνες, με συνέπεια να καλύπτουν το 68% των αναγκών της παγκόσμιας αγοράς σε πλάσμα. Η Ευρώπη παρασκευάζει το 60% των φαρμάκων από πλάσμα που χρειάζονται σε ετήσια βάση οι περίπου 300.000 ασθενείς με τις προαναφερθείσες παθήσεις, οπότε για το υπόλοιπο 40% εξαρτάται από την Αμερική» προσθέτει ο Πίτερ Γιαβόρσκι.
Κρατικό και συνεργατικό μοντέλο συλλογής πλάσματος
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός που ασχολείται με την συλλογή πλάσματος ονομάζεται PPTA (Σύνδεσμος Θεραπευτικής Πρωτεΐνης Πλάσματος). Όπως εξηγεί η Ελληνίδα αντιπρόεδρος του Συνδέσμου PPTA και υπεύθυνη Δημοσίων Σχέσεων και Επιχειρήσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, Μαριλένα Βράνα, το πλάσμα είναι ένα παράγωγο του αίματος με θολό κίτρινο χρώμα που περιέχει 92% νερό, 7% πρωτεϊνες και 1% αιμοπετάλια και χρησιμοποιείται ως πρώτη ύλη σε φαρμακευτικές ανά τον κόσμο για την ανάπτυξη βιολογικών φαρμάκων που δεν μπορούν να συντεθούν χημικά στο εργαστήριο. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχουν δύο μοντέλα συλλογής πλάσματος: Το πρώτο είναι κρατικό μονοπώλιο (που ισχύει και στην Ελλάδα με το Εθνικό Κέντρο Αιμοδοσίας-ΕΚΕΑ), αλλά και στην Γαλλία, την Ιταλία και την Ισπανία, με κοινό παρανομαστή το γεγονός πως όλες αυτές οι χώρες δεν μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες τους σε πλάσμα οπότε εξαρτώνται από τρίτες χώρες. Στον αντίποδα αυτού του μοντέλου, υπάρχει το συνεργατικό μοντέλο στο οποίο οι φορείς που ασχολούνται με τη συλλογή πλάσματος είναι και κρατικοί και ιδιωτικοί. Αυτή τη συνεργατική μορφή έχουν επιλέξει 4 χώρες, η Γερμανία, η Αυστρία, η Τσεχία και η Ουγγαρία που καταφέρνουν και να καλύψουν τις δικές τους ανάγκες και ταυτόχρονα να παράσχουν το 50% του πλάσματος που χρειάζεται η ΕΕ σε ετήσια βάση. Είναι λοιπόν ξεκάθαρο πως μόνο το συνεργατικό μοντέλο οδηγεί μια χώρα στην αυτονομία.
Έλλειψη πιστοποιημένων φορέων στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα βέβαια έχουμε ακόμα μεγαλύτερο πρόβλημα εξάρτησης από τρίτες χώρες γιατί τα Κέντρα συλλογής πλάσματος που διαθέτουμε (περίπου 10 στην επικράτεια) δεν είναι πιστοποιημένα σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό κανονισμό (ο Κανονισμός SoHo θα ισχύει υποχρεωτικά από 1/1/2027) και συνεπώς ό,τι πλάσμα συλλέγουμε είτε μέσω της αιμοδοσίας και μετά με διαχωρισμό, είτε απευθείας με πλασμαφαίρεση, όσο δεν χρησιμοποιείται άμεσα σε χειρουργικές επεμβάσεις ή για την απομόνωση αιμοπεταλίων για τη θεραπεία ογκολογικών ασθενών, πηγαίνει στους καταψύκτες του ΕΚΕΑ και όταν λήξει πετιέται, παρότι πρόκειται για ανεκτίμητο βιολογικό υλικό. Όμως χωρίς την πιστοποίηση δεν μπορεί να δοθεί (να πουληθεί δηλαδή) σε φαρμακοβιομηχανίες που παράγουν φάρμακα από πλάσμα, με τέτοιες Μονάδες να λειτουργούν στην Γερμανία, την Αυστρία, την Ελβετία και αλλού.
Πόσες δωρεές πλάσματος χρειάζεται ένας ασθενής
Για να πάρουμε μία ιδέα πόσο πλάσμα μπορεί να χρειάζεται ένας ασθενής που νοσεί από μία τέτοια ασθένεια, για έναν ασθενή με αιμορροφιλία και για την κάλυψη του για ένα έτος χρειαζόμαστε 1200 δωρεές πλάσματος, ενώ για τις ανοσοανεπάρκειες όπου είναι μικρότερες οι ανάγκες χρειαζόμαστε 130 δωρεές πλάσματος, για να καλυφθεί ένας ασθενής για ένα έτος. Σε αυτά τα στοιχεία πρέπει να προστεθεί το γεγονός ότι οι παγκόσμιες ανάγκες για πλάσμα αυξάνονται κατά 8% κάθε χρόνο. Το πλάσμα χρησιμοποιείται επίσης σε χειρουργεία, χορηγείται σε καρκινοπαθείς, στις μεταμοσχεύσεις, σε ανθρώπους που έχουν υποστεί δαγκώματα ζώων, σε ασθενείς με ηπατίτιδες, στην πρόληψη λοιμώξεων σε παιδιά προσβεβλημένα με τον ιό HIV ή όταν υπάρχει ασυμβατότητα ρέζους από τη μητέρα στο έμβρυο.
Τι ισχύει για την κατ’ αποκοπή αποζημίωση στη δωρεά πλάσματος
Η δημιουργία των φαρμάκων από πλάσμα γίνεται σε ειδικές μονάδες παραγωγής που υπάρχουν σε διάφορες χώρες και όλη η διαδικασία ξεκινά από τους εθελοντές δότες μέσω της αιμοδοσίας και τους δότες για πλάσμα ενώ σε πολλές χώρες ισχύει η κατ’ αποκοπή αποζημίωση είτε με χρήματα είτε με μία άλλη μορφή (γεύματα, χυμοί μπλουζάκια, καπελάκια, αξεσουάρ). Στις χώρες που εφαρμόζεται κατ’ αποκοπή αποζημίωση, ο εθελοντής λαμβάνει από 20-50 ευρώ τη φορά ή επιβραβεύεται με δωρεάν φαγητό και χυμό, δωρεάν ιατρικό τσεκ-απ και ενίοτε με ένα point system που οι δότες μαζεύουν πόντους και τους εξαργυρώνουν με voucher για την αγορά προϊόντων.
Μήπως η δωρεά πλάσματος μειώσει την δωρεά αίματος που είναι δωρεάν;
Πρόσφατα άνοιξε μία μεγάλη κουβέντα για την κατ’ αποκοπή αποζημίωση, κατά πόσο είναι αμοιβή και κατά πόσο θα οδηγήσει τους εθελοντές να δίνουν πλάσμα αντί να πηγαίνουν στην απλή αιμοδοσία για αίμα που είναι δωρεάν. Η συζήτηση αυτή προκάλεσε μεγάλο ντόρο και διάχυτες ανησυχίες που δεν επαληθεύονται, καθώς στις χώρες που υλοποιήθηκαν καμπάνιες για την ανάγκη συλλογής πλάσματος αυξήθηκε παράλληλα και η αιμοδοσία. Στη Γερμανία για παράδειγμα αυξήθηκε κατά 2,6% η αιμοδοσία από την ενημέρωση του κοινού για τη συλλογή πλάσματος. Η δημιουργία φαρμάκων από πλάσμα δεν είναι μία απλή διαδικασία: Από την δωρεά μέχρι το τελικό προϊόν χρειαζόμαστε την πάροδο 12 μηνών όταν ένα φάρμακο που δημιουργείται από χημικά μόρια στο εργαστήριο χρειάζεται περίπου ένα μήνα.
Γι’ αυτό άλλωστε οι ελλείψεις σε πλάσμα και σε φάρμακα από πλάσμα δεν μπορούν να καλυφθούν σε μια νύχτα! Κάθε καλοκαίρι που σταματούν την αιμοδοσία οι εθελοντές αιμοδότες μειώνεται πολύ το απόθεμα (με τις ελλείψεις να κρατούν όλο το φθινόπωρο), ενώ στην πανδημία του κορονοϊού είχε μειωθεί το απόθεμα σε αίμα και πλάσμα κατά σχεδόν 20%. Το πλάσμα συλλέγεται κατευθείαν μετά από πλασμαφαίρεση (σε ειδικό μηχάνημα) ή μέσα από την κλασική αιμοδοσία, μετά από διαχωρισμό και διοχετεύεται στην παγκόσμια φαρμακευτική αγορά για την παρασκευή φαρμάκων μόνο αν είναι πιστοποιημένη η διαδικασία συλλογής (κάτι που όπως ειπώθηκε δεν ισχύει στην πατρίδα μας). Η Ευρώπη χρειάζεται ετησίως 9.300.000 λίτρα πλάσματος και το 50% αυτής της ποσότητας προέρχεται από τις τέσσερις χώρες (Αυστρία, Τσεχία, Ουγγαρία και Γερμανία) που έχουν υιοθετήσει το συνεργατικό μοντέλο αναφορικά με τους φορείς συλλογής.
Πλασμαφαίρεση ή αιμοδοσία;
Επί της διαδικασίας τώρα, αν η λήψη της πρώτης ύλης (πλάσμα) γίνει με πλασμαφαίρεση σε ειδικό μηχάνημα η διαδικασία για τον εθελοντή δότη-πολίτη διαρκεί 90 λεπτά και λαμβάνονται 650-880 ml ανά δωρεά, ενώ η δωρεά κατ’ άτομο μπορεί να γίνεται έως και 60 φορές ετησίως. Από την αιμοδοσία η διαδικασία διαρκεί μόλις 15 λεπτά αλλά έχει πολύ χαμηλότερη απόδοση σε πλάσμα καθώς ανά δωρεά προκύπτουν 250-300 ml και αίμα μπορούμε να δώσουμε 3 φορές τον χρόνο. Αν δηλαδή μια χώρα θέλει να διασφαλίσει αυτονομία, είναι προτιμότερη η πλασμαφαίρεση που έχει μεγαλύτερη απόδοση (3πλάσια) ανά δωρεά.
Έως 4 εκατ. ευρώ η επένδυση στην Ελλάδα για 1 πιστοποιημένο κέντρο
Μελέτη που έγινε στην πατρίδα μας δείχνει ότι για να κατασκευαστεί ένα πιστοποιημένο κέντρο συλλογής πλάσματος την Ελλάδα το ύψος της επένδυσης κυμαίνεται από 1 εκατ. ευρώ έως 4 εκατ. ευρώ.
Τα φάρμακα που φτιάχνονται από πλάσμα καλύπτονται από τον ΕΟΠΠΥ. Δεν υπάρχει συμμετοχή για τους έλληνες ασθενείς δεδομένου ότι είναι φάρμακα για σοβαρά νοσήματα όπως τα ογκολογικά. Είναι ευνόητο πως όταν μια χώρα διαθέτει απόθεμα πλάσματος (πιστοποιημένο) που μπορεί να το πουλήσει στις φαρμακοβιομηχανίες οι οποίες παρασκευάζουν τα φάρμακα, διαθέτει ένα πλεονέκτημα και μπορεί να κλείσει καλύτερες συμφωνίες (πιο συμφέρουσες) για τα φάρμακα τα οποία χρειάζεται και θα αγοράσει.
Η αναγνώρισή της ως θεμελιώδους ανθρώπινου δικαιώματος και η συλλογική δέσμευση για την προστασία της αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για βιώσιμες και ανθεκτικές κοινωνίες στον 21ο αιώνα.
Στη σκιά της παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης που προκάλεσε η COVID-19 και των αλυσιδωτών συνεπειών της — από το αυξανόμενο κόστος ζωής και τη στεγαστική κρίση έως τον πληθωρισμό και τη διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων — διαμορφώνεται μια νέα, λιγότερο ορατή αλλά εξίσου απειλητική πανδημία: η πανδημία της ψυχικής υγείας. Πρόκειται για μια κρίση που δεν εκδηλώνεται με αριθμούς κρουσμάτων ή εισαγωγές σε ΜΕΘ, αλλά με αυξανόμενα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και ψυχικής εξάντλησης σε ολόκληρες κοινωνίες.
Κρίση ψυχικής υγείας: το παγκόσμιο αποτύπωμα
Οι ψυχικές διαταραχές, από το άγχος και την κατάθλιψη έως σοβαρότερες παθήσεις όπως η διπολική διαταραχή και η σχιζοφρένεια, επηρεάζουν εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, σχεδόν ένας στους τέσσερις ανθρώπους θα βιώσει κάποια μορφή ψυχικής ή νευρολογικής διαταραχής σε κάποια στιγμή της ζωής του. Το γεγονός αυτό καθιστά τις ψυχικές παθήσεις μία από τις κύριες αιτίες αναπηρίας και μειωμένης ποιότητας ζωής διεθνώς.
Το βάρος, ωστόσο, δεν κατανέμεται ισότιμα. Η φτώχεια, η κοινωνική ανισότητα, οι ένοπλες συγκρούσεις και ο αναγκαστικός εκτοπισμός αυξάνουν δραματικά την ευαλωτότητα των πληθυσμών. Σε αυτό το ήδη επιβαρυμένο πλαίσιο, η πανδημία ήρθε να λειτουργήσει ως επιταχυντής, εντείνοντας τα προϋπάρχοντα προβλήματα και δημιουργώντας νέα.
Η πανδημία ως καταλύτης ψυχικής επιβάρυνσης
Η COVID-19 λειτούργησε ως παγκόσμιο stress test για τις κοινωνίες. Ο φόβος της ασθένειας, η απώλεια αγαπημένων προσώπων, η οικονομική ανασφάλεια και η αβεβαιότητα για το μέλλον άφησαν ισχυρό ψυχολογικό αποτύπωμα. Σε πολλές χώρες καταγράφηκαν αυξήσεις στα επίπεδα άγχους, καταθλιπτικών συμπτωμάτων, αϋπνίας, θυμού και συναισθηματικής εξουθένωσης.
Τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης και τα παρατεταμένα lockdown, αν και αναγκαία για τον περιορισμό της διασποράς του ιού, οδήγησαν σε πρωτοφανή κοινωνική απομόνωση. Οι ηλικιωμένοι βρέθηκαν αποκομμένοι από τα υποστηρικτικά τους δίκτυα, οι νέοι στερήθηκαν βασικές κοινωνικές εμπειρίες, ενώ οι εργαζόμενοι στον τομέα της υγείας βρέθηκαν αντιμέτωποι με ακραία εργασιακή πίεση και ψυχική κόπωση.
Οι αόρατες ομάδες υψηλού κινδύνου
Ιδιαίτερα ευάλωτες αποδείχθηκαν οι ομάδες με προϋπάρχοντα ψυχικά προβλήματα, οι οποίες συχνά είδαν την πρόσβαση σε υπηρεσίες φροντίδας να περιορίζεται. Παράλληλα, άνθρωποι που μέχρι πρότινος δεν είχαν ιστορικό ψυχικών δυσκολιών βρέθηκαν αντιμέτωποι με νέα συμπτώματα, αποκαλύπτοντας το εύρος και τη δυναμική της κρίσης.
Η συσσώρευση κοινωνικών πιέσεων — εργασιακή ανασφάλεια, στεγαστικά προβλήματα, αύξηση του κόστους ζωής — επιβαρύνει περαιτέρω την ψυχική ανθεκτικότητα των πληθυσμών, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο ψυχικής και κοινωνικής επισφάλειας.
Προς μια ολιστική αντιμετώπιση της κρίσης
Η αντιμετώπιση της «σιωπηλής πανδημίας» της ψυχικής υγείας απαιτεί μια πολυεπίπεδη και συντονισμένη προσέγγιση. Πρώτο και καθοριστικό βήμα είναι η αποστιγματοποίηση των ψυχικών διαταραχών. Η ανοιχτή συζήτηση, η ενημέρωση και η καλλιέργεια κοινωνικής κατανόησης μπορούν να μειώσουν τα εμπόδια που αποτρέπουν πολλούς ανθρώπους από το να αναζητήσουν βοήθεια.
Παράλληλα, η χρόνια υποχρηματοδότηση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας καθιστά αναγκαία την ουσιαστική αύξηση των επενδύσεων, ιδίως στις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος. Η ενίσχυση του ανθρώπινου δυναμικού, η βελτίωση της πρόσβασης και η ανάπτυξη κοινοτικών δομών είναι κρίσιμες παρεμβάσεις.
Η ψυχική υγεία ως δημόσια προτεραιότητα
Η ψυχική υγεία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποσπασματικά. Απαιτείται η ενσωμάτωσή της σε όλες τις πτυχές της υγειονομικής περίθαλψης και της δημόσιας πολιτικής. Αυτό σημαίνει εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας, ένταξη της ψυχικής διάστασης στον σχεδιασμό κοινωνικών πολιτικών και συστηματική επένδυση στην έρευνα.
Καθώς ο κόσμος προσπαθεί να ανακάμψει από την πανδημία της COVID-19 μέσα σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων ανισοτήτων και οικονομικών πιέσεων, η ψυχική υγεία δεν μπορεί να παραμένει στο περιθώριο. Η αναγνώρισή της ως θεμελιώδους ανθρώπινου δικαιώματος και η συλλογική δέσμευση για την προστασία της αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για βιώσιμες και ανθεκτικές κοινωνίες στον 21ο αιώνα.
Υποβλήθηκαν 2.398 αιτήσεις χορήγησης άδειας στο β΄ εξάμηνο του 2025, ενώ 71 ιδιώτες ζήτησαν συμβάσεις συνεργασίας με νοσοκομεία
Περισσότεροι από ένας στους δέκα γιατρούς του ΕΣΥ διαθέτουν και δικό τους ιατρείο, εκμεταλλευόμενοι τον νόμο του υπουργείου Υγείας που επιτρέπει την απασχόληση στον ιδιωτικό τομέα.
Ειδικότερα, σύμφωνα τα στοιχεία του υπουργείου Υγείας από 117 νοσοκομεία της χώρας, που έχει στη διάθεσή της η «Κ», για το πρώτο εξάμηνο του 2025 είχαν αιτηθεί άδεια άσκησης ιδιωτικού έργου 2.169 γιατροί. Ο αριθμός αυτός αυξήθηκε το β΄ εξάμηνο του 2025, για το οποίο υποβλήθηκαν 2.398 αιτήσεις. Υπολογίζεται ότι το 11% των υπηρετούντων γιατρών στο ΕΣΥ, συμπεριλαμβανομένων μόνιμων γιατρών, ειδικευόμενων και επικουρικών, έχει ιδιωτικό ιατρείο. Στην πλειονότητά τους (96,5%) οι αιτήσεις εγκρίνονται –αφού αυτή η εργασία τους δεν επηρεάζει τη λειτουργία των νοσοκομείων– και οι γιατροί ανοίγουν τα ιδιωτικά ιατρεία τους ή –σε περίπτωση που τα έχουν ήδη ανοίξει– συνεχίζουν να τα λειτουργούν.
Αλλωστε ο νόμος που ψηφίστηκε τον Απρίλιο του 2024 και η υπουργική απόφαση που ακολούθησε τον Ιούλιο του 2024 –η οποία άνοιξε τον δρόμο για το ιδιωτικό έργο των γιατρών– προβλέπουν ότι η άδεια που λαμβάνουν οι γιατροί από τον διοικητή του νοσοκομείου είναι εξάμηνης διάρκειας, και το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Δεκεμβρίου και του Μαΐου υποβάλλονται εκ νέου αιτήσεις. Δεν είναι μια δύσκολη διαδικασία, αλλά όπως ανέφερε στην «Κ» γιατρός νοσοκομείου της Αθήνας «είναι ντροπή, μετά από τόσα χρόνια που έχουμε προσφέρει. Νιώθω σαν παιδάκι που ζητάει άδεια. Και αισθάνομαι σαν να είναι μια έμμεση απειλή, ένας εκβιασμός».
Γι’ αυτόν τον λόγο ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών, πριν από μία εβδομάδα, απέστειλε επιστολή στον υπουργό Υγείας Αδωνι Γεωργιάδη, με κοινοποίηση στον υφυπουργό Μάριο Θεμιστοκλέους.
Οπως αναφέρει στην επιστολή, «με δεδομένο ότι υπήρξε νομοθετική πρωτοβουλία για τη δυνατότητα άσκησης ιδιωτικού έργου από γιατρούς του δημόσιου συστήματος, δεν μπορεί αυτή η δυνατότητα να συνοδεύεται από υπέρμετρη ταλαιπωρία και συνεχείς διοικητικές διαδικασίες. Η ανά εξάμηνο ανανέωση της σχετικής άδειας δημιουργεί ένα δυσανάλογο διοικητικό βάρος και πρακτικά εμπόδια στη συνέχεια της ιατρικής φροντίδας. Για τον λόγο αυτό, ο ΙΣΑ ζητεί η άδεια του διοικητή για την άσκηση ιδιωτικού έργου να χορηγείται για αόριστο διάστημα και να ανακαλείται όταν προκύπτει μη τήρηση των σχετικών προϋποθέσεων».
Πάντως, ο ίδιος γιατρός που εξέφρασε στην «Κ» πώς αισθάνεται για την άδεια κάθε έξι μήνες, δηλώνει απόλυτα ικανοποιημένος για το γεγονός ότι μπορεί να λειτουργεί δικό του ιατρείο. Είναι γυναικολόγος και σημειώνει: «Είμαι ευχαριστημένος και είναι και οι πελάτες. Είναι ένα ήσυχο περιβάλλον, καθαρό, με καλά μηχανήματα. Νιώθω ανεξάρτητος. Εχω φτιάξει τον χώρο μου όπως θέλω εγώ. Και κάνω ωραία τη δουλειά μου και ήσυχα. Και όσες επισκέπτονται το ιατρείο είναι πολύ ευχαριστημένες. Οι περισσότερες μου λένε “δόξα τω Θεώ” που άνοιξα ιατρείο».
Το ιατρείο του το άνοιξε μαζί με έναν συνάδελφό του, τον Σεπτέμβριο. Οπως σημειώνει, οι περισσότεροι γιατροί του ΕΣΥ έχουν σε συνεργασία ιδιωτικά ιατρεία. «Βρίσκουν κάποιον με τον οποίον απλώς μπορούν να συνεννοηθούν. Και μοιράζονται τις ημέρες που είναι ανοιχτό. Δύο ημέρες ο ένας και δύο ημέρες ο άλλος την εβδομάδα. Λόγω κόπωσης από την εργασία στο νοσοκομείο, δεν μπορείς να κάνεις περισσότερες ημέρες ιδιωτικό», επισημαίνει. Ο ίδιος εκτιμά ότι η δυνατότητα ιδιωτικού έργου είναι ένα πολύ καλό μέτρο που θα βοηθήσει και στην προσέλκυση γιατρών στο ΕΣΥ. «Εάν ένας γιατρός που βρίσκεται στο εξωτερικό θέλει να έρθει στην Ελλάδα και να εργαστεί στο ΕΣΥ, εάν έχει δυνατότητα να έχει ιδιωτικό ιατρείο, θα το κάνει. Εάν δεν μπορεί, δεν τον συμφέρει να γυρίσει».
Το υπουργείο Υγείας από τον Αύγουστο 2025 έχει ανοίξει τις πόρτες του ΕΣΥ και σε ιδιώτες γιατρούς, που μπορούν να συμβληθούν με νοσοκομεία και να χρησιμοποιούν τις υποδομές τους για να παρέχουν υπηρεσίες στους ασθενείς τους. Οσοι ιδιώτες γιατροί ενδιαφέρονται, υποβάλλουν σχετική αίτηση στην αρμόδια διοικητική υπηρεσία του νοσοκομείου. Ο διοικητής του νοσοκομείου αποφασίζει για την αποδοχή ή μη της αίτησης και τη χορήγηση της άδειας συνεργασίας μετά από εισήγηση γιατρού-διευθυντή του νοσοκομείου.
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία που έχει στη διάθεσή της η «Κ», στα νοσοκομεία της χώρας μέχρι σήμερα έχουν υποβληθεί 71 αιτήματα και εξ αυτών έγιναν δεκτά 17, απορρίφθηκαν 22 και τελούν υπό εξέταση 32. Μόνο στην 1η ΥΠΕ Αττικής, που είναι υπεύθυνη για όλα τα μεγάλα νοσοκομεία της Αθήνας, έχουν υποβληθεί 27, έγιναν δεκτά 11, απορρίφθηκαν 5 και 11 τελούν υπό εξέταση. Μπορεί ο αριθμός να φαντάζει μικρός, αλλά όπως δήλωσε ανώτερο στέλεχος του υπουργείου Υγείας στην «Κ», «και μόνο που υπάρχουν γιατροί οι οποίοι ενδιαφέρθηκαν, είναι σημαντικό».
Το διεθνές πρόγραμμα CHAMPS του ΟΗΕ αρχίζει επίσημα στη χώρα, με στόχο την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των παιδιών και των εφήβων σε κρίσιμους κινδύνους. Πρόκειται για ένα διεθνές πρότυπο πρόληψης με επίκεντρο το παιδί.
Το πρόγραμμα CHAMPS (Children Amplified Prevention Services), που υλοποιείται υπό την αιγίδα του UNODC και με συντονιστή φορέα τον ΕΟΠΑΕ, αποτελεί μια καινοτόμο διεθνή πρωτοβουλία συστημικών παρεμβάσεων πρόληψης. Στόχος του είναι η ενίσχυση επιστημονικά τεκμηριωμένων δράσεων για παιδιά και εφήβους από τη γέννηση έως την ενηλικίωση, μέσα από ολιστική προσέγγιση και διατομεακή συνεργασία.
Το μοντέλο καλύπτει όλα τα περιβάλλοντα ανάπτυξης του παιδιού – οικογένεια, σχολείο, κοινότητα και πολιτεία – ενισχύοντας προστατευτικούς παράγοντες και μειώνοντας κινδύνους όπωςχρήση ουσιών, παραβατικότητα, σχολική διαρροή, κοινωνικός αποκλεισμός και επιπτώσεις στην ψυχική υγεία.
Ενίσχυση συνεργασιών και εφαρμογή διεθνών προτύπων
Το CHAMPS προωθεί τη συνεργασία μεταξύ κρατικών φορέων, τοπικής αυτοδιοίκησης, ΜΚΟ, ερευνητικών και εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, εφαρμόζοντας διεθνώς αναγνωρισμένα πρότυπα του UNODC και του ΠΟΥ. Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις πρώτες δέκα χώρες παγκοσμίως που συμμετέχουν, επιβεβαιώνοντας τη δέσμευσή της σε μια σύγχρονη πολιτική πρόληψης με επίκεντρο τα παιδιά και τους νέους.
Η πρώτη συνάντηση της Εθνικής Οργανωτικής Επιτροπής
Στις 26 Ιανουαρίου πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα η πρώτη συνάντηση της Εθνικής Οργανωτικής Επιτροπής, παρουσία του υφυπουργού Υγείας Δημήτρη Βαρτζόπουλου. Ο υφυπουργός υπογράμμισε στα λεγόμενά του τη σημασία της ενιαίας και θεσμικής πρόληψης ως βασικού πυλώνα δημόσιας υγείας, αναδεικνύοντας τον ρόλο του ΕΟΠΑΕ ως κεντρικού φορέα υλοποίησης. Κεντρικός ομιλητής ήταν ο Dr. Wadih Maalouf, Παγκόσμιος Συντονιστής Προγραμμάτων Πρόληψης του UNODC, ο οποίος παρουσίασε τη φιλοσοφία και τη στρατηγική σημασία του προγράμματος.
«Τα παιδιά ως αυριανοί CHAMPS» – Το μήνυμα του ΕΟΠΑΕ
Ο πρόεδρος του ΕΟΠΑΕ και εθνικός συντονιστής για την Αντιμετώπιση των Εξαρτήσεων, Αθανάσιος Θεοχάρης, τόνισε ότι το CHAMPS αποτελεί «ουσιαστική αλλαγή του προτύπου πρόληψης» και όχι απλώς ένα ακόμη πρόγραμμα. Στόχος είναι η ενίσχυση της ψυχικής, κοινωνικής και συναισθηματικής ανθεκτικότητας των παιδιών, με τα ίδια να συμμετέχουν ενεργά ως «αυριανοί πρωταθλητές».
Τεχνική συνάντηση στην Πάτρα και συμμετοχή τοπικών φορέων
Στις 27–28 Ιανουαρίου πραγματοποιήθηκε στην Πάτρα Τεχνική Συνάντηση για την εφαρμογή του CHAMPS στην τοπική κοινότητα. Συγκεκριμένα, συμμετείχαν εκπρόσωποι από το Πρωτοδικείο Αχαΐας, την 6η ΥΠΕ, το Πανεπιστήμιο Πατρών, την Αστυνομία, το «Σπίτι του Παιδιού», την Υπηρεσία Επιμελητών Ανηλίκων, τις τοπικές υπηρεσίες του ΕΟΠΑΕ, την ΚΟΔΗΠ, την Ομοσπονδία Γονέων ΠΔΕ, το «Χαμόγελο του Παιδιού» και τον Ιστιοπλοϊκό Όμιλο Πατρών.
Ιδιαίτερα τιμητική ήταν η παρουσία του αναπληρωτή περιφερειάρχη κ. Μπονάνου και των Αντιπεριφερειαρχών κ. Μαστοράκου και κ. Ντάτσικα.
