Κατηγορία: Ενημέρωση

Πηγη: https://city.sigmalive.com

Μέχρι πρόσφατα, η αντιμετώπιση του καρκίνου ενδομητρίου, όπως και άλλων γυναικολογικών καρκίνων, σήμαινε οριστική απώλεια γονιμότητας.

Νέοι ορίζοντες στη γυναικολογική ογκολογία και την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή ανοίγονται στην Ελλάδα, καθώς καταγράφηκε η πρώτη εγκυμοσύνη στη χώρα μετά από επιτυχή συντηρητική θεραπεία καρκίνου του ενδομητρίου και εξωσωματική γονιμοποίηση.

Μια εξέλιξη-ορόσημο

Η επιτυχία αυτή επισφραγίζει το υψηλό ιατρικό επίπεδο στον τομέα της γυναικολογικής ογκολογίας και της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής στην Ελλάδα. Παράλληλα, δημιουργεί νέα δεδομένα για γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας που έχουν προσβληθεί από ενδομητροειδές καρκίνωμα, τύπου Ι.

Η περίπτωση της 34χρονης γυναίκας

Μια 34χρονη γυναίκα από τη Βόρεια Ελλάδα, η οποία είχε προσβληθεί από καρκίνο του ενδομητρίου, ετοιμάζεται να γίνει μητέρα με εξωσωματική γονιμοποίηση. Η θεραπεία και η όλη διαδικασία πραγματοποιήθηκαν με πολυεπιστημονική συνεργασία, υπό την εποπτεία του καθηγητή Μαιευτικής-Γυναικολογίας στο ΑΠΘ, Γρηγορίου Γκριμπίζη, προέδρου του Επιστημονικού Συμβουλίου της κλινικής «Γένεσις» Θεσσαλονίκης, του ομίλου «ΗΜΙΘΕΑ» (Ερρίκος Ντυνάν).

Από τον «αναπαραγωγικό ακρωτηριασμό» στη διατήρηση της γονιμότητας

Μέχρι πρόσφατα, η αντιμετώπιση του καρκίνου ενδομητρίου, όπως και άλλων γυναικολογικών καρκίνων, σήμαινε οριστική απώλεια γονιμότητας, αφήνοντας ως μοναδική επιλογή την υιοθεσία. Η πρόοδος στις συντηρητικές χειρουργικές τεχνικές (υστεροσκόπηση, λαπαροσκοπική και ρομποτική χειρουργική) σε συνδυασμό με τις σύγχρονες θεραπείες, δίνουν πλέον σε ορισμένες γυναίκες τη δυνατότητα να αποκτήσουν δικά τους παιδιά.

Η διάγνωση και η θεραπεία

Η 34χρονη ασθενής, ενώ βρισκόταν σε διαδικασία εξωσωματικής γονιμοποίησης, διαγνώστηκε με εστιακό καρκίνο ενδομητρίου κατά τον έλεγχο με υστεροσκόπηση.

Μετά από αξιολόγηση από το ογκολογικό συμβούλιο και σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες, αποφασίστηκε συντηρητική αντιμετώπιση με υστεροσκοπική αφαίρεση της βλάβης και φαρμακευτική αγωγή, αντί της κλασικής ολικής αφαίρεσης μήτρας και ωοθηκών.

Η επιτυχής πορεία

Η θεραπεία οδήγησε σε πλήρη υποστροφή της νόσου, όπως φάνηκε στον επανέλεγχο με υστεροσκόπηση. Έτσι, η ασθενής μπόρεσε να προχωρήσει σε μεταφορά των ήδη κρυοσυντηρημένων γονιμοποιημένων ωαρίων. Η εξωσωματική γονιμοποίηση ήταν επιτυχής και η εγκυμοσύνη βρίσκεται πλέον σε εξέλιξη.

«Διπλό δώρο ζωής»

«Η περίπτωσή της αποτελεί την πρώτη αναφορά επιτυχούς εγκυμοσύνης στην Ελλάδα, μετά από ενδοσκοπική συντηρητική χειρουργική θεραπεία καρκίνου ενδομητρίου, στην οποία διατηρήθηκε η μήτρα και οι ωοθήκες της ασθενούς. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα διπλό δώρο ζωής για κάθε γυναίκα που πέρασε τη δοκιμασία και σηματοδοτεί το μέλλον», τόνισε ο καθηγητής Γρηγόριος Γκριμπίζης.

Πηγη: https://city.sigmalive.com/

Πηγη: https://www.healthweb.gr/

Πηγη: https://www.healthweb.gr/

Κάθε χρόνο, περισσότεροι από πέντε εκατομμύρια άνθρωποι πεθαίνουν στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η κύρια αιτία είναι οι καρδιαγγειακές παθήσεις, οι οποίες ευθύνονται για το 32% αυτών των θανάτων. Ακολουθεί ο καρκίνος, με 22%, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat για το 2022.

Εκείνη τη χρονιά, ο Covid-19 είχε ακόμα σημαντικό αντίκτυπο στη θνησιμότητα στην Ευρώπη, αποτελώντας την κύρια αιτία στο έξι τοις εκατό των περιπτώσεων και έως και μία στις δέκα ανθρώπινες απώλειες στην Ελλάδα και τη Σλοβενία. Παρ ‘όλα αυτά, τα στοιχεία ποικίλλουν σημαντικά από χώρα σε χώρα.

Η Ισπανία έχει ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά θνησιμότητας θανάτου από καρδιακές παθήσεις στην Ευρώπη, αντιπροσωπεύοντας το 26% όλων των θανάτων. Μόνο η Γαλλία έχει χαμηλότερο ποσοστό, στο 21%.

Αντιθέτως, αυτά τα ποσοστά είναι πολύ υψηλότερα στη Βουλγαρία (61%), τη Ρουμανία (56%) και τη Λιθουανία (52%).

«Η Ευρώπη χωρίζεται σε τρεις ζώνες κινδύνου, με τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και ορισμένες χώρες της Βόρειας Ευρώπης να βρίσκονται σε υψηλό κίνδυνο», εξηγεί ο Dr Luis Rodríguez Padial, πρόεδρος της Ισπανικής Καρδιολογικής Εταιρείας (SEC).

Η πιθανότητα εμφάνισης καρδιαγγειακού προβλήματος είναι υψηλότερη σε αυτές τις περιοχές από ό,τι σε περιοχές χαμηλού κινδύνου, που βρίσκονται στην περιοχή της Μεσογείου.

Ο ίδιος αποδίδει αυτές τις διαφορές στους παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με αυτό το είδος ασθένειας. «Οι άνθρωποι καπνίζουν περισσότερο, έχουν υψηλότερη χοληστερόλη και πιθανώς υπάρχουν και γενετικοί παράγοντες», εξηγεί, αν και λέει ότι η σημασία του τελευταίου είναι λιγότερο γνωστή.

Σύμφωνα με την Eurostat, η Βουλγαρία ηγείται σε αρκετούς αρνητικούς δείκτες υγείας στην ΕΕ, με τη μεγαλύτερη συνήθεια στο κάπνισμα (29% σε σύγκριση με τον μέσο όρο της ΕΕ που είναι 19%).

Η χώρα αυτή έχει επίσης υψηλή κατανάλωση αλκοόλ και σχεδόν το 30% του πληθυσμού δεν ασχολείται με καμία σωματική δραστηριότητα, σύμφωνα με το βουλγαρικό μέσο ενημέρωσης Mediapool.

Παρά τα εθνικά προγράμματα για τη βελτίωση αυτών των παραγόντων, η πρόληψη και η έγκαιρη διάγνωση εξακολουθούν να είναι σημαντικές αδυναμίες.

Ο Dr Ștefan Busnatu, καρδιολόγος στη Ρουμανία, επισημαίνει μια ανησυχητική κατάσταση, επιβεβαιώνοντας ότι η χώρα του βρίσκεται «δυστυχώς» σε μια περιοχή όπου «υπάρχει πολύ υψηλός κίνδυνος ασθενειών».

Κατά τη γνώμη του, δεν υπάρχει επαρκής υποδομή για τη διαχείριση της ισχαιμικής καρδιοπάθειας, γεγονός που περιορίζει τη θεραπεία. Για αυτόν, η έμφαση στην πρόληψη, την εκπαίδευση και την καρδιακή αποκατάσταση είναι ζωτικής σημασίας, καθώς ένα δεύτερο οξύ ισχαιμικό επεισόδιο μπορεί να αποβεί μοιραίο.

«Είναι προφανές ότι περισσότεροι άνθρωποι πεθαίνουν από καρδιακές παθήσεις στη Ρωσία ή σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης παρά στην Ισπανία, την Ιταλία ή την Ελλάδα και την περιοχή της Μεσογείου. Αυτό πιθανώς οφείλεται στη διάσημη μεσογειακή διατροφή», λέει ο ίδιος.

Αναφέρεται σε άρθρο που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο στο ιατρικό περιοδικό New England , του οποίου το κύριο εύρημα είναι ότι η παρουσία των πέντε κλασικών παραγόντων κινδύνου (υψηλή αρτηριακή πίεση, υψηλή χοληστερόλη, μη φυσιολογικό βάρος, διαβήτης και κάπνισμα) ευθύνεται για το 50% των παγκόσμιων κρουσμάτων καρδιαγγειακών παθήσεων.

Ταυτόχρονα, η απουσία αυτών των παραγόντων μετά την ηλικία των 50 ετών σχετίζεται με μια δεκαετία μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής από ό,τι σε εκείνους που τους έχουν.

Η πρόεδρος της Λιθουανικής Καρδιολογικής Εταιρείας, καρδιολόγος Sigita Glaveckaitë, τόνισε ότι πέρα από την «υψηλή» συχνότητα εμφάνισης παραγόντων κινδύνου, υπάρχουν και άλλα προβλήματα, όπως πεποιθήσεις ή μύθοι που αποθαρρύνουν τους ανθρώπους από τη λήψη της κατάλληλης φαρμακευτικής αγωγής, κακή εκπαίδευση για την υγεία, χαμηλή συμμετοχή σε προγράμματα πρόληψης και έλλειψη κρατικής χρηματοδότησης.

Σύμφωνα με την εμπειρία της, το σύστημα υγειονομικής περίθαλψης έχει μια προσέγγιση που κληρονομήθηκε από το σοβιετικό σύστημα, όπου οι επαγγελματίες πληρώνονται με την ώρα και όχι με βάση τις διαδικασίες, γεγονός που μειώνει την αποτελεσματικότητα και το ενδιαφέρον για την εργασία.

«Γνωρίζουμε ότι περίπου το 80% των καρδιαγγειακών παθήσεων μπορούν να προληφθούν ελαχιστοποιώντας τους φαινομενικά απλούς αλλά ουσιώδεις παράγοντες κινδύνου», επιμένει η Glaveckaitë.

Στο ίδιο πνεύμα, η τελευταία έκθεση για την υγεία στην Ευρώπη από τον ΟΟΣΑ και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξηγεί τις διαφορές μεταξύ των χωρών με βάση τη μεταβλητότητα στην επικράτηση των παραγόντων κινδύνου. Επισημαίνει όμως και την ποιότητα της υγειονομικής περίθαλψης.

«Για παράδειγμα, η θνησιμότητα 30 ημερών μετά από καρδιακή προσβολή (η οποία αντικατοπτρίζει πτυχές όπως η ταχύτητα με την οποία μεταφέρονται οι ασθενείς στο νοσοκομείο και η αποτελεσματικότητα της ιατρικής τους περίθαλψης) ήταν πάνω από 14% στη Λετονία, τη Σλοβακία, τη Λιθουανία και την Εσθονία το 2021, σε σύγκριση με 7 % ή λιγότερο στη Σουηδία, τη Δανία και την Ισπανία», αναφέρει η έκθεση.

Από την πλευρά τους, οι άνδρες έχουν 43% υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας από κυκλοφορικά νοσήματα σε σχέση με τις γυναίκες στην ΕΕ, σύμφωνα με στοιχεία του ΟΟΣΑ, και αυτό το χάσμα μεταξύ των φύλων έχει διευρυνθεί ελαφρώς την τελευταία δεκαετία. Αυτή η διαφορά οφείλεται στην υψηλότερη συχνότητα εμφάνισης βασικών παραγόντων κινδύνου μεταξύ τους.

Τα δεδομένα επιβεβαιώνουν ότι η συχνότητα εμφάνισης αυτών των ασθενειών επηρεάζει άμεσα το προσδόκιμο ζωής στις χώρες. Όπως φαίνεται, το προσδόκιμο ζωής είναι μικρότερο σε μέρη όπου το ποσοστό θανάτων από καρδιαγγειακά νοσήματα είναι υψηλότερο.

Η Πολωνία έχει ένα από τα μεγαλύτερα χάσματα στο προσδόκιμο ζωής μεταξύ ανδρών και γυναικών.

«Οι γυναίκες στην Πολωνία ζουν σήμερα περίπου δύο χρόνια λιγότερο από τη μέση γυναίκα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Για τους άνδρες, η διαφορά είναι τέσσερα χρόνια. Αυτό είναι κάτι που έχει επηρεάσει την Πολωνία από τότε που άρχισαν να παρακολουθούνται οι κοινωνικοδημογραφικές αλλαγές», εξηγεί ο Δρ Μπόγκνταν Βοϊτίνιακ του Εθνικού Ινστιτούτου Δημόσιας Υγείας.

Θνησιμότητα από καρκίνο και μορφωτικό επίπεδο

Οι κακοήθεις καρκίνοι αποτελούν τη δεύτερη κύρια αιτία θανάτου στην Ευρώπη, αν και σε ορισμένες χώρες αποτελούν την κύρια αιτία.

Στην πραγματικότητα, τα πιο πρόσφατα στοιχεία για την Ισπανία, που δημοσιεύθηκαν από το INE για το 2024, κατατάσσουν τους όγκους ως την κύρια αιτία θανάτου (26,6%), ακολουθούμενους από παθήσεις του κυκλοφορικού συστήματος (26,1%).

Η έκθεση του ΟΟΣΑ επισημαίνει επίσης τις διαφορές εντός των ίδιων των χωρών: «Μεγάλες ανισότητες στη θνησιμότητα από καρκίνο (πάνω από 30%) έχουν διαπιστωθεί μεταξύ περιφερειών στη Ρουμανία, την Πολωνία, τη Γαλλία, την Ισπανία και τη Γερμανία».

Εκτός από τους παράγοντες κινδύνου και τους κληρονομικούς παράγοντες, μια μελέτη σχετικά με τις εκπαιδευτικές ανισότητες στη θνησιμότητα από καρκίνο μεταξύ 2015 και 2019 αποκάλυψε ότι, σε 14 χώρες της ΕΕ και τη Νορβηγία, οι άνδρες με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο είχαν ποσοστό θνησιμότητας από καρκίνο 84% υψηλότερο, κατά μέσο όρο, από τους άνδρες με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο.

«Το χάσμα μεταξύ των γυναικών με διαφορετικά επίπεδα εκπαίδευσης ήταν μικρότερο, αλλά παρέμεινε σημαντικό στο 37%», αναφέρει ο ΟΟΣΑ.

Σύμφωνα με τον οργανισμό, σε αρκετές χώρες, τα ποσοστά επιβίωσης από καρκίνο είναι χαμηλότερα μεταξύ των ατόμων που ανήκουν σε φτωχότερες κοινωνικοοικονομικές ομάδες. Αυτές οι ανισότητες αντικατοπτρίζουν διαφορές στην επικράτηση των παραγόντων κινδύνου, τη συμμετοχή σε προγράμματα προληπτικού ελέγχου και την πρόσβαση σε έγκαιρη και υψηλής ποιότητας υγειονομική περίθαλψη.

Έρευνα που δημοσιεύτηκε στο The Lancet Public Health ανέλυσε επίσης τις διαφορές στα χρόνια ζωής που χάνονται λόγω πρόωρων θανάτων σε 32 ευρωπαϊκές χώρες. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι ανισότητες συσχετίζονταν έντονα με κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες, την πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και δημόσιες πολιτικές. Έτσι, χώρες με χαμηλότερες επενδύσεις στη δημόσια υγεία και μεγαλύτερη οικονομική ανισότητα εμφάνισαν υψηλότερα ποσοστά πρόωρης θνησιμότητας.

Περισσότερα τροχαία ατυχήματα

Εκτός από τους φυσικούς παράγοντες, οι εξωτερικές αιτίες θνησιμότητας αντικατοπτρίζουν επίσης τις διαφορές μεταξύ των χωρών. Τα τροχαία ατυχήματα έχουν μεγαλύτερο αντίκτυπο στη θνησιμότητα στη νότια Ελλάδα , σε ορισμένες περιοχές της Πορτογαλίας, στη Ρουμανία και στην Τουρκία.

Το 2024, η Ελλάδα έφτασε στο επίπεδο ρεκόρ των 665 θανάτων από τροχαία ατυχήματα. Η οργάνωση SOS Traffic Crimes επικρίνει την έλλειψη προόδου στον στόχο της κυβέρνησης για μείωση των θανάτων στο μισό έως το 2030. Ισχυρίζεται ότι τα τελευταία χρόνια, όχι μόνο δεν έχει μειωθεί ο αριθμός των ατυχημάτων, αλλά, από το 2021, έχουν σημειωθεί περισσότεροι θάνατοι από τροχαία ατυχήματα.

Ο Γιώργος Κουβίδης, ιδρυτής του οργανισμού SOS Traffic Crimes, αναφέρει την περίπλοκη περίπτωση του αυτοκινητόδρομου Μορέα, όπου, παρά το γεγονός ότι υποτίθεται ότι ήταν ασφαλέστερος δρόμος, τα ατυχήματα αυξήθηκαν κατά περισσότερο από 100% μετά την ολοκλήρωσή του το 2016.

Αποδίδει αυτό στο γεγονός ότι οι οδηγοί, με πιο ισχυρά αυτοκίνητα, εισήλθαν στα επαρχιακά δίκτυα με υψηλές ταχύτητες και χωρίς την απαραίτητη προσοχή σε δρόμους με διαφορετικές υποδομές. Στα νησιά, η αύξηση εξηγείται από τον τουρισμό και την κατανάλωση αλκοόλ.

Ωστόσο, ο Κουβίδης επισημαίνει ότι τα ευρωπαϊκά στατιστικά στοιχεία για τα ατυχήματα συχνά αποκλείουν χώρες με χειρότερα ποσοστά (όπως η Αλβανία, η Σερβία και το Κοσσυφοπέδιο), διαστρεβλώνοντας τα στοιχεία της ηπείρου. Θεωρεί επίσης «απαράδεκτο» το γεγονός ότι αυτά τα στοιχεία θανάτων δεν περιλαμβάνουν όσους πεθαίνουν περισσότερες από 30 ημέρες μετά από ένα ατύχημα.

Τα ποσοστά αυτοκτονιών στις ευρωπαϊκές χώρες κυμαίνονται από περίπου δύο έως 20 ανά 100.000 κατοίκους.

Οι χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά αυτοκτονιών είναι η Σλοβενία, η Λιθουανία, η Ουγγαρία, το Βέλγιο και η Εσθονία.

Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2016 στο BioMed Central ανέλυσε τις διαφορές μεταξύ αυτών των ποσοστών στην Ευρώπη και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, μεταξύ άλλων παραγόντων, ο κρύος καιρός συσχετίζεται με υψηλότερο ποσοστό αυτοκτονιών.

«Φαίνεται ότι στην Ευρώπη, η αυτοκτονική τάση ακολουθεί μια κλιματική ή θερμοκρασιακή διαβάθμιση που, περιέργως, δεν εκτείνεται από νότο προς βορρά, αλλά από νότο προς βορειοανατολικά», αναφέρει το άρθρο.

Παρά ταύτα, ο Σύνδεσμος Επαγγελματιών στην Πρόληψη και την Αποκατάσταση Αυτοκτονιών (Papageno) επισημαίνει ότι γενικά υπάρχουν «πολλαπλές αιτίες όταν μιλάμε για αυτοκτονία».

Οι ανθρωποκτονίες δεν αποτελούν κοινή αιτία θανάτου στην ήπειρο, αλλά το 2022 τα ποσοστά ήταν υψηλότερα στη Λετονία, τη Λιθουανία και το Λουξεμβούργο, ενώ η Ισπανία είναι λίγο κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, με 0,62 θανάτους ανά 100.000 κατοίκους.

Πηγές:
https://euobserver.com/health-and-society/ar73b1eec7

Πηγη: https://www.iatronet.gr/

Ένας αυξανόμενος αριθμός ερευνών δείχνει ότι η κατάθλιψη και το άγχος δεν σχετίζονται μόνο με τη διάθεση ή τη χημεία του εγκεφάλου—αφορούν επίσης και το ανοσοποιητικό σύστημα. Η ανασκόπηση των Hole και συνεργατών (2025) δείχνει πώς η χρόνια φλεγμονή, τα διαταραγμένα ανοσολογικά σήματα, οι ορμόνες του στρες και η διάσπαση του αιματοεγκεφαλικού φραγμού μπορεί να συμβάλλουν σε αυτές τις καταστάσεις.

«Η φλεγμονή μπορεί να επηρεάσει νευροδιαβιβαστές όπως η σεροτονίνη, να αλλάξει τον τρόπο που το σώμα μεταβολίζει την τρυπτοφάνη και να επιδεινώσει τις αντιδράσεις στο στρες, γεγονός που εξηγεί γιατί μερικά συμπτώματα επιμένουν και γιατί οι θεραπείες δεν είναι πάντα αποτελεσματικές. Η ανασκόπηση δείχνει επίσης ότι τα τυπικά αντικαταθλιπτικά—όπως οι ειδικοί αναστολείς επαναπρσόσληψης της σεροτονίνης (Selective serotoninre uptake inhibitors-SSRIs), οι αναστολείς της επαναπρόσληψης σεροτονίνης/νορεπινεφρίνης (serotonin/norepinephrine reuptake inhibitors-SNRIs), αναστολείς της μονοαμινοξειδάσης (Monoamine oxidase inhibitors-MAOIs) και τρικυκλικά—μειώνουν τη φλεγμονή εκτός από την επίδρασή τους στη χημεία του εγκεφάλου.

Η φλεγμονή και ο ρόλος του ανοσοποιητικού συστήματος

Η κατάθλιψη και το άγχος δεν βρίσκονται μόνο «στο μυαλό». Αυτή η ανασκόπηση δείχνει ότι και οι δύο καταστάσεις συνδέονται με αλλαγές στο ανοσοποιητικό σύστημα, ιδιαίτερα με τη φλεγμονή. Κανονικά, η φλεγμονή είναι ένας αμυντικός μηχανισμός. Όταν όμως γίνεται χρόνια και χαμηλού βαθμού—συχνά λόγω στρες ή γήρανσης—μπορεί να καταστρέψει εγκεφαλικά κύτταρα και να μεταβάλει τη διάθεση. Ένας τρόπος με τον οποίο συμβαίνει αυτό είναι μέσω της διάσπασης του αιματοεγκεφαλικού φραγμού, ενός προστατευτικού φίλτρου που αποδυναμώνεται σε καταστάσεις στρες και επιτρέπει στα φλεγμονώδη σήματα να διεισδύσουν στον εγκέφαλο. Μόλις περάσουν, διαταράσσουν την ισορροπία μεταξύ ανοσοποιητικού και νευροδιαβιβαστών, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο στον οποίο η διάθεση και η φλεγμονή ενισχύουν η μία την άλλη.

Το άγχος και η σύνδεση με το ανοσοποιητικό

Στην περίπτωση της γενικευμένης αγχώδους διαταραχής, τα δεδομένα είναι μικτά αλλά σημαντικά. Μελέτες δείχνουν ότι τα άτομα με γενικευμένη αγχώδη διαταραχή συχνά έχουν πιο ενεργοποιημένα ανοσοκύτταρα και υψηλότερα επίπεδα δεικτών φλεγμονής όπως CRP, TNF-α και IL-17, ενώ παρουσιάζουν λιγότερα προστατευτικά αντιφλεγμονώδη σήματα όπως IL-4. Ενδιαφέρον είναι ότι αυτές οι αλλαγές φαίνεται να είναι πιο έντονες στους ηλικιωμένους, εγείροντας το ερώτημα: αποτελεί η δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού αιτία της γενικευμένη αγχώδους διαταραχής ή αναπτύσσεται παράλληλα με τη γήρανση και άλλες παθήσεις; Οι ερευνητές συμφωνούν ότι χρειάζονται περισσότερες μελέτες—ιδιαίτερα σε νεότερα άτομα—για να ξεκαθαριστεί το ζήτημα.

Η κατάθλιψη και η φλεγμονή

Η σύνδεση μεταξύ κατάθλιψης και ανοσοποιητικού είναι πιο σαφής. Το στρες ενεργοποιεί συγκεκριμένες ορμόνες που ωθούν το ανοσοποιητικό να απελευθερώνει φλεγμονώδεις χημικές ουσίες. Αυτή η διαδικασία αλλάζει επίσης τον τρόπο που το σώμα χρησιμοποιεί την τρυπτοφάνη (την πρόδρομη ουσία της σεροτονίνης), μειώνοντας τη σεροτονίνη (τον «νευροδιαβιβαστή της ευεξίας») και παράγοντας τοξικά παραπροϊόντα που υπερδιεγείρουν τους εγκεφαλικούς υποδοχείς. Μελέτες σε ζώα επιβεβαιώνουν ότι το στρες αυξάνει τη φλεγμονή σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη διάθεση, ενώ μελέτες σε ανθρώπους δείχνουν ότι θεραπείες με ανοσοενισχυτικά φάρμακα συχνά προκαλούν συμπτώματα κατάθλιψης. Ακόμα και ιστός εγκεφάλου από άτομα με κατάθλιψη δείχνει σημάδια υπερδραστηριότητας του ανοσοποιητικού. Όλα αυτά δείχνουν ότι η φλεγμονή είναι κεντρικός παράγοντας της κατάθλιψης, όχι απλώς παρενέργεια.

Πώς τα αντικαταθλιπτικά καταπραΰνουν το ανοσοποιητικό

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ανασκόπησης είναι ότι πολλά αντικαταθλιπτικά δεν αυξάνουν μόνο τους νευροδιαβιβαστές—μειώνουν επίσης τη φλεγμονή:

• Οι ειδικοί αναστολείς επαναπρόσληψης της σεροτονίνης και οι αναστολείς της επαναπρόσληψης σεροτονίνης/νορεπινεφρίνης μειώνουν πολλούς φλεγμονώδεις δείκτες και αυξάνουν προστατευτικούς, αλλάζοντας ακόμα και τη χρήση της τρυπτοφάνης προς πιο υγιείς οδούς.
• Οι αναστολείς της μονοαμινοξειδάσης μειώνουν τη φλεγμονή και το οξειδωτικό στρες, ενώ βοηθούν και ασθενείς με φλεγμονώδεις νόσους.
• Οι αναστολείς της επαναπρόσληψης νορεπινεφρίνης/ντοπαμίνης (όπως η μπουπροπιόνη/bupropion) μειώνουν βλαβερές κυτοκίνες και αυξάνουν τις αντιφλεγμονώδεις, με θετικά αποτελέσματα σε παθήσεις όπως η νόσος Crohn.
• Τα τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά μειώνουν τη δραστηριότητα του ανοσοποιητικού μπλοκάροντας συγκεκριμένες οδούς στρες.

Αυτό υποδηλώνει ότι η αποτελεσματικότητα αυτών των φαρμάκων μπορεί να οφείλεται και στην επίδρασή τους στη φλεγμονή.

Επιλογές χωρίς συνταγή και συμπληρώματα

Πέρα από τα συνταγογραφούμενα φάρμακα, ορισμένα κοινά συμπληρώματα και φάρμακα δείχνουν επίσης προοπτική:

• Τα μη-στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα (όπως η σελεκοξίμπη/celecoxib) μπορεί να βοηθήσουν άτομα με υψηλή φλεγμονή να ανταποκριθούν καλύτερα στη θεραπεία της κατάθλιψης.
• Η παλμιτοϋλοεθανολαμίνη (Palmitoylethanolamide-PEA) δρα σε συγκεκριμένες κυτταρικές οδούς μειώνοντας τη φλεγμονή και έχει δείξει οφέλη σε συνδυασμό με αντικαταθλιπτικά.
• Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα μειώνουν ενεργά τη φλεγμονή και ρυθμίζουν τα ανοσολογικά σήματα.
• Η κανναβιδιόλη μειώνει τη φλεγμονή και το οξειδωτικό στρες, αν και οι μελέτες σε ανθρώπους παραμένουν περιορισμένες.
• Η N-ακετυλοκυστεΐνη αποκαθιστά αντιοξειδωτικά, μειώνει το κυτταρικό στρες και μπορεί να βελτιώσει τη διάθεση όταν συνδυάζεται με άλλες θεραπείες.

Αυτές οι επιλογές δεν αντικαθιστούν αλλά μπορούν να ενισχύσουν τις παραδοσιακές θεραπείες.

Θεραπείες που βασίζονται στο νους–σώμα και τον εγκέφαλο

Ενδιαφέρον είναι ότι θεραπείες που θεωρούνται κυρίως ψυχολογικές επηρεάζουν επίσης το ανοσοποιητικό:

• Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (cognitive behavioral therapy, CBT) μειώνει βλαβερές φλεγμονές και ενισχύει προστατευτικά σήματα.
• Η ενσυνειδητότητα (mindfulness) και η γιόγκα δείχνουν μέτριες μειώσεις της φλεγμονής.
• Τεχνικές εγκεφαλικής διέγερσης όπως η ηλεκτροσπασμοθεραπεία (electroconvulsive therapy) και η διακρανιακή μαγνητική διέγερση (transcranial magnetic stimulation) επίσης ρυθμίζουν τις ανοσολογικές αποκρίσεις, κάτι που ίσως εξηγεί την επιτυχία τους σε δύσκολες περιπτώσεις.

Αυτό δείχνει ότι η θεραπεία του νου μπορεί να σημαίνει και κατευνασμό του ανοσοποιητικού.

«Η ανασκόπηση καταδεικνύει ξεκάθαρα ότι η κατάθλιψη και το άγχος περιλαμβάνουν πολύ περισσότερα από τη χημεία του εγκεφάλου—συνδέονται και με το ανοσοποιητικό σύστημα. Η χρόνια φλεγμονή, οι αλλαγές του ανοσοποιητικού που σχετίζονται με το στρες και ο τροποποιημένος μεταβολισμός της τρυπτοφάνης συμβάλλουν στη διατήρηση των συμπτωμάτων. Τα τυπικά αντικαταθλιπτικά δεν εξισορροπούν μόνο τους νευροδιαβιβαστές αλλά μειώνουν και τη φλεγμονή, ενώ συμπληρώματα όπως τα ωμέγα-3, η κανναβιδιόλη και η N-ακετυλοκυστεΐνη προσθέτουν επιπλέον θεραπευτικά εργαλεία.

Οι ψυχοθεραπείες και η εγκεφαλική διέγερση δείχνουν ότι ακόμα και μη φαρμακευτικές προσεγγίσεις μπορούν να επηρεάσουν το ανοσοποιητικό. Ωστόσο, επειδή τα αποτελέσματα είναι μερικές φορές ασταθή, απαιτούνται μεγαλύτερες μελέτες. Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η θεραπεία της ψυχικής υγείας μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική όταν οι γιατροί συνδυάζουν προσεγγίσεις που στοχεύουν τόσο τον εγκέφαλο όσο και το ανοσοποιητικό. Βλέποντας το ανοσοποιητικό ως μέρος του παζλ, πλησιάζουμε σε πιο εξατομικευμένες και αποτελεσματικές θεραπείες για την κατάθλιψη και το άγχος», καταλήγει ο κ. Ευθυμιόπουλος.

Πηγη: https://www.iatronet.gr/

Τι αναφέρει διεθνής ομάδα εργασίας στο “New England Journal of Medicine”.

Οι αγωνιστές των υποδοχέων GLP-1 (GLP-1-RA), που αρχικά αναπτύχθηκαν για τη θεραπεία του διαβήτη, έχουν καθιερωθεί στη θεραπεία της παχυσαρκίας.

Η κατηγορία φαρμάκων δεν δρα μόνο με ένεση, αλλά και με από του στόματος χορήγηση. Αυτό αναφέρει μια διεθνής ομάδα εργασίας στο “New England Journal of Medicine”.

Σύμφωνα με την έρευνα, η από του στόματος χορήγηση σεμαγλουτίδης σε δόση 25 mg σε υπέρβαρους ή παχύσαρκους  ενήλικες οδηγεί σε σημαντικά μεγαλύτερη μείωση βάρους σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο.

Η ομάδα εργασίας συμπεριέλαβε 307 ενήλικες χωρίς διαβήτη στην τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή μελέτη φάσης 3 OASIS 4 σε 22 κέντρα στον Καναδά, τη Γερμανία, την Πολωνία και τις ΗΠΑ.

Όλοι είχαν δείκτη μάζας σώματος τουλάχιστον 30 ή τουλάχιστον 27 με ταυτόχρονες συνοδευτικές παθήσεις σχετιζόμενες με την παχυσαρκία. Οι συμμετέχοντες έλαβαν επιπλέον παρεμβάσεις στον τρόπο ζωής. Η σεμαγλουτίδη αυξήθηκε από 3 mg σε 25 mg σε διάστημα 12 εβδομάδων και χορηγήθηκε για συνολικά 64 εβδομάδες.

Μετά από 64 εβδομάδες, η μέση απώλεια βάρους ήταν 13,6 % στην ομάδα που έλαβε σεμαγλουτίδη έναντι 2,2 % στην ομάδα που έλαβε εικονικό φάρμακο.

Επιπλέον, οι δείκτες ποιότητας ζωής και οι μεταβολικοί παράμετροι, όπως η περίμετρος μέσης, η γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη, η γλυκόζη νηστείας, η ινσουλίνη, τα λιπίδια του αίματος και η C-αντιδρώσα πρωτεΐνη, βελτιώθηκαν σημαντικά περισσότερο σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο.

Οι συχνότερες ανεπιθύμητες ενέργειες ήταν γαστρεντερικές διαταραχές, οι οποίες εμφανίστηκαν στο 74,0 % της ομάδας που έλαβε σεμαγλουτίδη και στο 42,2 % της ομάδας που έλαβε εικονικό φάρμακο. Σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτές ήταν κυρίως ήπιες έως μέτριες και σπάνια οδήγησαν σε διακοπή της μελέτης (3,4 %).

“Τα δεδομένα μας υποστηρίζουν την από του στόματος σεμαγλουτίδη σε δόση 25 mg ως αποτελεσματική θεραπευτική επιλογή για την παχυσαρκία. Η δόση των 25 mg οδήγησε σε σημαντική απώλεια βάρους με προφίλ ασφάλειας που είναι συνεπές με την κατηγορία GLP-1”, ανέφερε η ομάδα εργασίας.

Πηγη: https://www.iatronet.gr/

Η πρόσφατη χειρουργική επέμβαση του πρώην Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών, Τζο Μπάιντεν, για την αφαίρεση καρκινικής βλάβης στο δέρμα προσέλκυσε το ενδιαφέρον της διεθνούς κοινής γνώμης, υπενθυμίζοντας πως ο καρκίνος του δέρματος δεν είναι τόσο σπάνιος όσο συχνά πιστεύεται. 

Αν και δεν δημοσιοποιήθηκαν περισσότερες λεπτομέρειες για το περιστατικό, η γνωστοποίηση της ιατρικής του κατάστασης συμβάλλει στην ενίσχυση της ευαισθητοποίησης γύρω από ένα ζήτημα που αφορά εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως και αναδεικνύει τη σημασία της τακτικής δερματολογικής εξέτασης και της ενημέρωσης σχετικά με τον καρκίνο του δέρματος.

Υπεριώδης ακτινοβολία: Πώς επηρεάζει το δέρμα μας

Αν και ο ήλιος είναι απαραίτητος για τη σύνθεση της βιταμίνης D και την ομαλή λειτουργία του οργανισμού, η παρατεταμένη και χωρίς επαρκή προστασία έκθεση στις υπεριώδεις ακτίνες UVA και UVB αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους περιβαλλοντικούς παράγοντες κινδύνου για την υγεία του δέρματος.

Οι άμεσες συνέπειες αυτής της έκθεσης περιλαμβάνουν τόσο άμεσες βλάβες –όπως το ηλιακό έγκαυμα, η φωτοευαισθησία και οι φωτοδερματοπάθειες– όσο και μακροχρόνιες αλλοιώσεις όπως η φωτογήρανση και η φωτοκαρκινογένεση. Η τελευταία αποτελεί και τη σοβαρότερη συνέπεια, καθώς συνδέεται άμεσα με την εμφάνιση διαφόρων μορφών καρκίνου του δέρματος.

Όπως τονίζει ο ίδιος, τα επιδημιολογικά δεδομένα είναι ανησυχητικά: σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ένας στους τρεις καρκίνους που διαγιγνώσκονται παγκοσμίως αφορά το δέρμα, ενώ το μελάνωμα αποτελεί μία από τις πλέον επικίνδυνες μορφές.

Ιδιαίτερα στην Ελλάδα, όπου τα επίπεδα ηλιοφάνειας είναι υψηλά, παρατηρείται σταθερή αύξηση των περιστατικών, με τις νέες διαγνώσεις μελανώματος να έχουν τετραπλασιαστεί μεταξύ 2000 και 2018 (GLOBOCAN). Παρά τις ανησυχητικές τάσεις, ο κ. Μηλεούνης υπογραμμίζει ότι η πρόληψη και η έγκαιρη διάγνωση παραμένουν τα πιο αποτελεσματικά όπλα.

Η σημασία της πρόληψης και του τακτικού δερματολογικού ελέγχου

Η πρόληψη και η έγκαιρη ανίχνευση του καρκίνου του δέρματος –και κυρίως του μελανώματος– αποτελούν βασικούς παράγοντες για την επιτυχή θεραπεία και τη μείωση της θνησιμότητας.

Ο τακτικός αυτοέλεγχος του δέρματος είναι ένα απλό, αλλά ουσιώδες μέτρο πρόληψης. Η εμφάνιση νέων ελιών ή αλλαγές σε υπάρχουσες –στο μέγεθος, το σχήμα, το χρώμα ή τα όρια– θα πρέπει να κινητοποιούν τον ασθενή για άμεση ιατρική εκτίμηση. Ο κ. Μηλεούνης εφιστά δε την προσοχή σε περιοχές που δεν είναι εύκολα ορατές, όπως η πλάτη, το τριχωτό της κεφαλής και τα πέλματα, καθώς συχνά παραμελούνται στον αυτοέλεγχο.

Ταυτόχρονα, η καθημερινή προστασία από την ηλιακή ακτινοβολία, μέσω της χρήσης αντηλιακού και της κάλυψης του σώματος με κατάλληλο ρουχισμό, μπορεί να μειώσει σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης κακοήθων αλλοιώσεων.

Τέλος, οι τακτικοί έλεγχοι από εξειδικευμένο δερματολόγο είναι απαραίτητοι, ιδίως για άτομα με πολλούς σπίλους ή οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του δέρματος, καθώς επιτρέπουν την έγκαιρη διάγνωση και παρέμβαση πριν η νόσος εξελιχθεί.

Πηγη: https://www.iatronet.gr/

Ο τριπλά αρνητικός καρκίνος του μαστού (TNBC) και ο καρκίνος του μαστού με χαμηλή έκφραση HER2 (HER2-low) αποτελούν δύο κατηγορίες που τα τελευταία χρόνια βρίσκονται στο επίκεντρο της έρευνας, καθώς αφορούν πολλές γυναίκες και παραδοσιακά θεωρούνταν δύσκολες περιπτώσεις στην θεραπευτική τους αντιμετώπιση. Ο TNBC είναι ένας τύπος καρκίνου που δεν εκφράζει τρεις βασικούς δείκτες: τους υποδοχείς οιστρογόνου και προγεστερόνης, καθώς και την πρωτεΐνη HER2. Η απουσία αυτών των “στόχων” σημαίνει ότι φάρμακα που χρησιμοποιούνται συχνά σε άλλους τύπους καρκίνου του μαστού, όπως οι ορμονοθεραπείες ή οι θεραπείες anti–HER2, δεν μπορούν να εφαρμοστούν, γεγονός που καθιστά τον TNBC πιο επιθετικό και με λιγότερες θεραπευτικές επιλογές. Από την άλλη πλευρά, οι όγκοι με χαμηλή έκφραση HER2 δεν έχουν την έντονη υπερέκφραση που χαρακτηρίζει τους HER2-θετικούς καρκίνους, αλλά δεν είναι και τελείως αρνητικοί. Για πολλά χρόνια αυτοί οι όγκοι αντιμετωπίζονταν ως “αρνητικοί”, όμως η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι ακόμα και τα χαμηλά επίπεδα HER2 μπορούν να αποτελέσουν θεραπευτικό στόχο.

Οι Ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής (Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ Δρ. Μαρία Καπαρέλου (Παθολόγος – Ογκολόγος), Θεοδώρα Ψαλτοπούλου (Παθολόγος, Καθηγήτρια Θεραπευτικής-Επιδημιολογίας-Προληπτικής Ιατρικής) και Θάνος Δημόπουλος (τ. Πρύτανης ΕΚΠΑ, Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής) συνοψίζουν τις πρόσφατες εξελίξεις.

Τα τελευταία χρόνια, και ιδιαίτερα στο συνέδριο ASCO 2025, ανακοινώθηκαν σημαντικές εξελίξεις που αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε αυτές τις δύο κατηγορίες. Για τον τριπλά αρνητικό καρκίνο, τα νέα δεδομένα δείχνουν ότι ο συνδυασμός του συζευγμένου αντισώματος του sacituzumab govitecan με ανοσιθεραπεία (pembrolizumab), ως θεραπεία πρώτης γραμμής για ασθενείς με θετική έκφραση PD–L1, προσφέρει σημαντικό όφελος σε σχέση με τη μέχρι τώρα τυπική προσέγγιση (ASCENT-04 / KEYNOTE–D19). Ο συνδυασμός αυτός μείωσε σημαντικά (35%) τον κίνδυνο εξέλιξης της νόσου ή θανάτου, δίνοντας μια νέα προοπτική σε καρκίνους που μέχρι πρόσφατα είχαν πολύ περιορισμένες επιλογές. Στην περίπτωση των HER2-low όγκων, τα αποτελέσματα από μελέτες όπως η DESTINY–Breast06 έδειξαν ότι το trastuzumab deruxtecan, ένα άλλο συζευγμένο αντίσωμα, υπερτερεί της κλασικής χημειοθεραπείας σε μεταστατικές περιπτώσεις. Αυτό σημαίνει ότι όγκοι που μέχρι πριν λίγα χρόνια θεωρούνταν απλώς “HER2-αρνητικοί” μπορούν πλέον να ωφεληθούν από στοχευμένες θεραπείες, αρκεί να ανιχνευτεί σωστά η χαμηλή έκφραση του HER2.

Σημαντική εξέλιξη αποτελεί και η έγκριση νέων φαρμάκων όπως το datopotamab deruxtecan, που στοχεύει την πρωτεΐνη Trop-2 και έχει δείξει αποτελεσματικότητα σε ασθενείς με HR-θετικό και HER2-αρνητικό καρκίνο μαστού. Παράλληλα, η ανάπτυξη της λεγόμενης “υγρής βιοψίας” (liquid biopsy), με την ανίχνευση κυκλοφορούντος DNA (ctDNA), ανοίγει νέους δρόμους στη διαχείριση της νόσου. Μέσω αυτής της μεθόδου, μπορεί να ανιχνευθεί έγκαιρα αν ένας όγκος αρχίζει να αναπτύσσει ανθεκτικότητα σε μια θεραπεία, δίνοντας τη δυνατότητα στον ογκολόγο να προσαρμόσει το σχήμα θεραπείας χωρίς να περιμένει να φανούν οι αλλαγές στις απεικονιστικές εξετάσεις. Αυτή η πιο προσωποποιημένη προσέγγιση κάνει τη θεραπεία πιο “έξυπνη” και πιο προσαρμοσμένη στις ανάγκες κάθε ασθενούς.

Στην πράξη, όλα αυτά σημαίνουν ότι οι ασθενείς με TNBC που έχουν θετικότητα σε PD–L1 μπορούν πλέον να λάβουν πιο αποτελεσματικούς συνδυασμούς από την αρχή της θεραπείας τους, αυξάνοντας τις πιθανότητες καλύτερης ανταπόκρισης. Επίσης, οι ασθενείς με HER2-low όγκους έχουν πρόσβαση σε νέες στοχευμένες θεραπείες που μέχρι πρόσφατα δεν θεωρούνταν κατάλληλες για αυτούς. Έτσι, η σωστή και λεπτομερής διάγνωση της HER2 έκφρασης αποκτά τεράστια σημασία, καθώς μπορεί να καθορίσει ποιος ασθενής θα έχει πρόσβαση σε θεραπείες με πραγματικό όφελος. Την ίδια στιγμή, τα νέα δεδομένα υπογραμμίζουν τη σημασία της εξατομίκευσης της θεραπείας: δεν υπάρχει πλέον ένα ενιαίο σχήμα για όλους, αλλά οι επιλογές προσαρμόζονται ανάλογα με το μοριακό προφίλ του όγκου, την προηγούμενη θεραπεία και τη συνολική κατάσταση της ασθενούς.

Παρά την αισιοδοξία που φέρνουν αυτές οι εξελίξεις, παραμένουν προκλήσεις. Οι νέες θεραπείες συχνά συνοδεύονται από παρενέργειες, ενώ το κόστος και η διαθεσιμότητα μπορεί να περιορίσουν την πρόσβαση. Επίσης, χρειάζεται να διευκρινιστεί καλύτερα ποιοι υπότυποι ασθενών ωφελούνται περισσότερο από κάθε θεραπευτική επιλογή, αλλά και πώς θα μπορούσαν αυτές οι στρατηγικές να εφαρμοστούν όχι μόνο στη μεταστατική νόσο αλλά και στα πρώιμα στάδια, με στόχο την πρόληψη υποτροπών. Τέλος, η ακριβής διάγνωση της HER2-low νόσου εξακολουθεί να είναι δύσκολη και απαιτεί τεχνολογίες και πρωτόκολλα υψηλής αξιοπιστίας.

Συνολικά, ο τριπλά αρνητικός καρκίνος του μαστού και ο HER2-low καρκίνος δεν αποτελούν πλέον “τυφλά σημεία” στη θεραπευτική φαρέτρα της ογκολογίας. Τα νεότερα δεδομένα και οι καινοτόμες θεραπείες φέρνουν ελπίδα και δείχνουν ότι η έρευνα κινείται σε μια κατεύθυνση που δίνει πραγματικές προοπτικές για καλύτερη ποιότητα και διάρκεια ζωής. Για τους ασθενείς, αυτό σημαίνει ότι είναι πιο σημαντικό από ποτέ να γνωρίζουν λεπτομερώς τα χαρακτηριστικά του όγκου, να συζητούν ανοιχτά με τον γιατρό τους τις νέες θεραπευτικές δυνατότητες και, όπου είναι εφικτό, να εξετάζουν τη συμμετοχή σε κλινικές δοκιμές που ανοίγουν τον δρόμο για τις θεραπείες του αύριο.

Πηγη: https://healthmag.gr/