Ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για να βελτιωθεί η πρόσβαση στον εμβολιασμό για τους νεοαφιχθέντες μετανάστες: Το πρόγραμμα AcToVax4NAM
|
|||||
|
Συντάκτης: grammateia
Αντικαρκινική Εταιρεία: “Σοβαρός κίνδυνος από καυσόξυλα και τζάκια: Χιλιάδες θάνατοι από μικροσωματίδια”
Τον κώδωνα του κινδύνου κρούουν οι επιστήμονες για βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα προβλήματα στην υγεία από την καύση των ξύλων και την επιστροφή στη θέρμανση με πετρέλαιο. Πρακτικές, στις οποίες η κοινωνία ετοιμάζεται να επιστρέψει τον χειμώνα, αναζητώντας λύσεις στην τεράστια ενεργειακή κρίση που βρίσκεται προ των πυλών. Μιλώντας στο iatropedia.gr o πρόεδρος της Ελληνικής Αντικαρκινικής Εταιρείας, Ευάγγελος Φιλόπουλος, τονίζει πως τα μικροσωματίδια που εκλύονται από τα τζάκια ενοχοποιούνται κάθε χρόνο, για 450 χιλιάδες πρόωρους θανάτους στην Ευρώπη και τουλάχιστον 15 χιλιάδες στην Ελλάδα.
Δωρεάν καυσόξυλα μοιράζουν στους πολίτες φορείς της τοπικής αυτοδιοίκησης, σε μια προσπάθεια να ανακουφίσουν κάπως τα νοικοκυριά, που «τσακίζονται» από την πρωτοφανή παγκόσμια ενεργειακή κρίση.
Ενόψει του χειμώνα μάλιστα, η κοινωνία επιστρέφει σε παλαιότερες ρυπογόνες μορφές θέρμανσης.
Αν και οι επιστήμονες είναι ιδιαίτερα ευαισθητοποιημένοι στην ανάγκη των ανθρώπων να ζεσταθούν, δεν μπορούν -όπως λένε- να “κλείσουν τα μάτια” στις βλαβερές επιπτώσεις που κρύβει για την υγεία η καύση ορυκτών καυσίμων και καυσόξυλων.
Η Ελληνική Αντικαρκινική Εταιρεία ετοιμάζεται, μάλιστα, να εκδώσει τις επόμενες μέρες σχετική ανακοίνωση, στην οποία θα επισημαίνει τους κινδύνους.
Ο πρόεδρος της ΕΑΕ, Χειρουργός – Ογκολόγος, Ευάγγελος Φιλόπουλος, επισημαίνει τις επιπτώσεις στο iatropedia.gr:
“Εκείνο που μας κάνει να αισθανόμαστε άβολα, αλλά δεν θα σταματήσουμε την εκστρατεία μας, είναι ότι όντως ο κόσμος έχει προβλήματα θέρμανσης, αλλά κι εμείς δεν μπορούμε να αφήσουμε στην άκρη το καθήκον μας να προειδοποιούμε για τις συνέπειες που υπάρχουν στην υγεία. Δεν είμαστε Πολιτεία για να λύνουμε τα θέματα, ούτε είμαστε η πλειοψηφία του πληθυσμού για να αποφασίσουμε να κάνουμε κάτι όλοι μαζί. Εμείς οφείλουμε ως εκπρόσωποι ενός Οργανισμού με την ιστορία, την ακεραιότητα και την ανεξαρτησία του να τονίσουμε το επικίνδυνο της καύσης των ξύλων”, σημειώνει ο επιστήμονας.
Αντικαρκινική Εταιρεία: Ποιες είναι οι επιπτώσεις στην υγεία
Η Ελληνική Αντικαρκινική Εταιρεία έχει τονίσει επανειλημμένα τα προβλήματα που προκαλεί στο περιβάλλον και την υγεία, η καύση του ξύλου.
Στο παρελθόν μάλιστα, είχε διατυπώσει την άποψη ότι καλό θα ήταν οι πολίτες να καταργήσουν εντελώς τα τζάκια στα σπίτια τους και κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία, η καύση των ξύλων -ακόμη και των πιο καλών ποιοτικά- εκλύει στο εσωτερικό και εξωτερικό περιβάλλον (στον αέρα) μεγάλες ποσότητες πολυκυκλικών αρωματικών υδρογονανθράκων (PAHs), βενζολίου, διοξινών και αιωρούμενων σωματιδίων και μάλιστα των πιο μικρών, των γνωστών ως PM 2,5μm, τα οποία διεισδύουν και εγκαθίστανται πολύ βαθιά στις κυψελίδες του πνεύμονα και από εκεί περνούν στην κυκλοφορία του αίματος και φτάνουν σε διάφορα όργανα του σώματος.
“Η ανησυχία για την υγεία είναι ότι παράγονται χημικές ουσίες οι οποίες είναι επικίνδυνες για τον οργανισμό, τόσο μέσα στο σπίτι που καίει ένα τζάκι, όσο έξω από το σπίτι που γεμίζει από την καμινάδα όλη η γειτονιά αυτή τη μυρωδιά τη χαρακτηριστική. Αυτή η μυρωδιά είναι ένδειξη ότι κυκλοφορούν στον αέρα ουσίες επικίνδυνες”, αναφέρει ο πρόεδρος της Αντικαρκινικής Εταιρείας και εξηγεί περαιτέρω:
“Τα μικροσωματίδια, όπως αναφέρεται στην ΕΕ, προκαλούν πάνω από 450.000 πρόωρους θανάτους τον χρόνο, ιδίως από πνεύμονα και από καρδιά. Κυρίως δηλαδή, από καρκίνο του πνεύμονα, αλλά και από άλλους καρκίνους σε μικρότερη συχνότητα”, σημειώνει ο κ. Φιλόπουλος
Στις βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις, πολλοί άνθρωποι και παιδιά διαμαρτύρονται για δύσπνοια, ή έχουν έντονο βήχα. Περισσότερο ευάλωτοι είναι οι άνθρωποι με υποκείμενα νοσήματα και τα παιδιά.
“Βραχυπρόθεσμες επιπτώσεις έχουν παρατηρηθεί σε παιδιά ή σε ανθρώπους που έχουν συννοσηρότητες -κυρίως ασθένειες των πνευμόνων. Διαμαρτύρονται συχνά ότι δεν αισθάνονται καλά, ότι έχουν δύσπνοια, ή βήχα, δείγμα ότι κάτι δεν πάει καλά. Από την άλλη είναι δύσκολο να καταγραφούν ακριβώς οι άμεσες ή και οι μεσομακροπρόθεσμες επιπτώσεις γιατί αυτό θέλει παρατήρηση πάρα πολλών ετών. Χρειάζεται αποκλεισμός άλλων καταστάσεων που δημιουργούν παρόμοια προβλήματα, γεγονός που είναι εξαιρετικά δύσκολο”, σημειώνει ο επιστήμονας.
Περισσότερη η επιβάρυνση στα μεγάλα αστικά κέντρα
Η μεγάλη πυκνότητα αιωρούμενων σωματιδίων στον αέρα, σύμφωνα με όλες τις μελέτες και τις διαπιστώσεις της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (ΠΟΥ), προκαλεί πολλαπλασιασμό της συχνότητας εμφάνισης καρκίνου (σ’ όσους είναι εκτεθειμένοι σ΄ αυτά), αλλά και πληθώρα άλλων ασθενειών.
Αποτελεί δε, επιπλέον αιτία ατμοσφαιρικής ρύπανσης πολύ μεγαλύτερη απ’ αυτήν που προκαλούν τα καυσαέρια των αυτοκινήτων.
Για τον λόγο αυτό, το πρόβλημα πολλαπλασιάζεται στα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας, λέει ο πρόεδρος της Ελληνικής Αντικαρκινικής Εταιρείας:
“Αυτό συμβαίνει κυρίως στις μεγάλες πόλεις, να το τονίσουμε. Η μόλυνση στην Αθήνα δεν έχει καλό εξαερισμό. Επίσης, στα Γιάννενα, στη Λάρισα, σε πόλεις της βόρειας Ελλάδας, η μόλυνση είναι πάρα πολύ μεγάλη. Ειδικά αυτές οι πόλεις της βόρειας Ελλάδας, αλλά και της νότιας, π.χ. η Πάτρα, έχουν και εισαγόμενη ατμοσφαιρική μόλυνση από γειτονικά κράτη, αλλά και από άλλες αιτίες, π.χ. τα λιμάνια είναι ιδιαίτερα επιβαρυμένα από τα φουγάρα των πλοίων, που οι εκπομπές τους είναι ιδιαίτερα ρυπογόνες και καρκινογόνες, και κανείς δεν μιλάει γι’ αυτό”, σημειώνει.
Ευάγγελος Φιλόπουλος: “Διολισθαίνουμε σε μια έντονη οπισθοδρόμηση”
Η ενεργειακή κρίση μας γυρίζει πολλές δεκαετίες πίσω σε θέματα περιβάλλοντος και υγείας, σημειώνει ο επιστήμονας και τονίζει πως θα χρειαστεί πολύς χρόνος για να ξαναγυρίσουμε σε λιγότερο ρυπογόνες μορφές ενέργειας.
“Δυστυχώς η εποχή μας έχει διολισθήσει σε μία έντονη οπισθοδρόμηση, η οποία όλοι ελπίζουμε να τερματιστεί γρήγορα, αλλά κανείς δεν γνωρίζει το πότε. Αλλά σίγουρα θα πάρει χρόνια μέχρι να ξαναβρούμε ένα ρυθμό προς ηπιότερες μορφές ενέργειας που να είναι λιγότερο ρυπογόνες όχι μόνο γιατί επηρεάζουν το κλίμα, αλλά γιατί κάνουν κακό και στην υγεία μας”, τονίζει ο Ευάγγελος Φιλόπουλος.
Οι επιστήμονες είναι ιδιαίτερα ανήσυχοι, όπως λέει, ενώ ταυτόχρονα κατανοούν την αναγκαιότητα παρεμβάσεων λόγω της ενεργειακής κρίσης:
“Έχουμε μεγάλη ανησυχία, αλλά έχουμε και κατανόηση ότι δεν μπορεί ο κόσμος να παγώσει. Αλλά από την άλλη μεριά πιστεύουμε ότι μπορεί κανένας να πάρει μέτρα συλλογικά -ιδίως στις πολυκατοικίες- ώστε να κατανείμει σωστά τη θέρμανση για να μην υπάρχει πρόβλημα. Και στο κάτω κάτω δεν χρειάζεται να κυκλοφορούμε με το φανελάκι μέσα στο σπίτι το χειμώνα. Να είμαστε καλύτερα ντυμένοι”, προτρέπει ο πρόεδρος της ΕΑΕ και καταλήγει:
“Κανείς, όμως, δεν αμφισβητεί τα δεδομένα που σας ανέφερα προηγουμένως για την επίδραση που έχουν τα μικροσωματίδια ή η εκπομπή του παραγόμενου καπνού από την καύση ορυκτών και κυρίως ξύλων για τα τζάκια”, λέει.
Πηγη: https://www.iatropedia.gr/
Ζωή Ράπτη: Τι αλλάζει στις εφημερίες Ψυχιατρικών Τμημάτων στα Δημόσια Νοσοκομεία – Νέα εγκύκλιος
Νέα εγκύκλιο για τη βελτίωση της λειτουργίας και της εφημέρευσης των Ψυχιατρικών Τμημάτων των Δημόσιων Νοσοκομείων, εξέδωσε η υφυπουργός Υγείας, Ζωή Ράπτη.
Η εγκύκλιος εκδόθηκε «με αφορμή τις δυσλειτουργίες και τα προβλήματα που ανακύπτουν κατά τη διάρκεια των εφημερίων», όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, ενώ σύμφωνα με αυτή, οι υγειονομικές περιφέρειες και οι διοικήσεις των νοσοκομείων της χώρας, καλούνται να υλοποιήσουν τα ακόλουθα, με στόχο την προστασία των δικαιωμάτων των ατόμων με Ψυχικές Διαταραχές:
- Τα άτομα με ψυχικές διαταραχές να νοσηλεύονται στην πλησιέστερη, στην οικία τους, νοσηλευτική μονάδα και σε συνεργασία με το ΕΚΑΒ να αποφεύγονται φαινόμενα μεταφοράς σε άλλες περιοχές προκειμένου να νοσηλευτούν.
- Τα άτομα με ψυχικές διαταραχές να νοσηλεύονται ακούσια, μόνο εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις που ορίζει ο Ν. 2071/92, όπως τροποποιήθηκε και ισχύει.
- Να εξορθολογιστεί η κατανομή των νοσηλευόμενων ασθενών στις διαθέσιμες νοσηλευτικές κλινικές.
- Να παρακολουθείται ο χρόνος νοσηλείας των ασθενών και να εξετάζεται η παράτασή τους, συνεκτιμώντας κοινωνικούς λόγους.
- Σε συνεργασία με τις κοινωνικές υπηρεσίες, οι ασθενείς να παραπέμπονται μετά το πέρας της νοσηλείας τους στις υφιστάμενες κοινοτικές μονάδες του Τομέα Ψυχικής Υγείας στον οποίο διαβιούν, ώστε να διασφαλίζεται η θεραπευτική συνέχεια, καθώς και η πρόληψη των υποτροπών και επανεισάγωγων.
Αναλυτικά οι Μονάδες Ψυχικής Υγείας αποτυπώνονται στο Χάρτη Ψυχικής Υγείας.
Για την επίτευξη των ανωτέρω στόχων, οι εμπλεκόμενοι φορείς θα πρέπει να προχωρήσουν στην ακόλουθη δέσμη ενεργειών:
- Βελτίωση, όπου αυτό απαιτείται του υφιστάμενου πλαισίου εφημεριών με ιδιαίτερη έμφαση στην Αττική.
- Παρακολούθηση και βελτίωση των δεικτών που αφορούν την μέση διάρκεια νοσηλείας, την κάλυψη των κλινών και τις επανεισαγωγές των ασθενών.
- Να επιταχυνθεί η διαδικασία ένταξης των νοσηλευόμενων ασθενών στις Μονάδες Ψυχικής Αποκατάστασης, βάσει των κριτηρίων που θέτει η Σχετική Εγκύκλιος.
- Να επιταχυνθεί η χρονίζουσα διαδικασία ανάπτυξης των κτιριακών υποδομών των ψυχιατρικών Τμημάτων.
- Να καλυφθούν άμεσα τα κενά στελέχωσης των ψυχιατρικών Τμημάτων, ώστε να τεθούν σε πλήρη λειτουργία που θα περιλαμβάνει την ακούσια νοσηλεία ασθενών.
- Να επαναλειτουργήσουν τυχόν κλίνες ή Τμήματα, η λειτουργία των οποίων είχε ανασταλεί λόγω της πανδημίας και να επανατοποθετηθεί το προσωπικό στις Μονάδες Ψυχικής Υγείας που είχε μετακινηθεί λόγω της πανδημίας. Σε περίπτωση που απαιτείται περαιτέρω ενίσχυση, να εξεταστεί η μετακίνηση τουλάχιστον κατά την εφημέρευση του ιατρικού προσωπικού από άλλα νοσοκομεία.
- Να αναπτυχθούν στοχευμένες παρεμβάσεις των κοινοτικών Μονάδων Ψυχικής Υγείας για τους ασθενείς με ιστορικό επανειλημμένων νοσηλειών και ιδιαίτερα από αυτές που έχουν αναπτύξει ομάδες ολοκληρωμένης κοινοτικής θεραπείας.
- Να ληφθεί μέριμνα, ώστε να διευθετηθούν οι δυσλειτουργίες των νοσηλευτικών ψυχιατρικών Τμημάτων.
Πηγη: https://www.iatropedia.gr/
Διαγνωστικά Κέντρα: Αυτές είναι οι δεσμεύσεις του Υπουργείου Υγείας για τη μείωση του clawback
Τη χρηματοδότηση του προϋπολογισμού του 2022 για τις διαγνωστικές πράξεις και εξετάσεις με την εξάντληση των δημοσιονομικών περιθωρίων υποσχέθηκε -μεταξύ άλλων- ο υπουργός Υγείας, Θάνος Πλεύρης στους κλινικοεργαστηριακούς γιατρούς και τους ιδιοκτήτες εργαστηρίων, με αφορμή τις κινητοποιήσεις τους για το δυσβάσταχτο μέτρο των υποχρεωτικών επιστροφών (clawback).
Την Πέμπτη 06/10/2022 πραγματοποιήθηκε το 18ο Πανελλήνιο Συνέδριο του ΕΔΔΥΠΠΥ υπό την Προεδρεία του Προέδρου του ΙΣΑ και Περιφερειάρχη Αττικής κ. Γ. Πατούλη και στο οποίο απεύθυνε χαιρετισμό ο Α’ Αντιπρόεδρός του ΙΣΑ κ. Φ. Πατσουράκος. Ομιλητής του Συνεδρίου ήταν και ο Υπουργός Υγείας, Θάνος Πλεύρης ο οποίος πέραν της ανάλυσης που έκανε για την εφαρμογή της μεταρρύθμισης που αφορά στον Προσωπικό Ιατρό, έκανε και μνεία για :
- Τη χρηματοδότηση του προϋπολογισμού έτους 2022 των διαγνωστικών εξετάσεων και πράξεων με την εξάντληση των δημοσιονομικών περιθωρίων που έχει το Υπουργείο Υγείας,
- Την προσπάθεια του Υπουργείου Υγείας για την κατάργηση της προείσπραξης του claw back από τις τρέχουσες πληρωμές των παρόχων υγείας, με εφαρμογή ακόμα και μέσα στο 2022 και
- Τη σύσταση της Ομάδας Εργασίας για τη λήψη θεσμικών μέτρων, με στόχο την εξάλειψη του claw back το 2023.
«Είμαστε εν αναμονή της υλοποίησης των δεσμεύσεων του Υπουργείου Υγείας», τονίζουν τα μέλη του Συντονιστικού.
Πηγη: https://www.iatropedia.gr/
Πως μια εξέταση αίματος θα εντοπίζει σπάνια ασθένεια σε νεογνά
Με μια απλή εξέταση αίματος κατά τη γέννηση, οι επαγγελματίες υγείας είναι σε θέση να εντοπίσουν γενετικές καταστάσεις που δεν είναι κλινικά ορατές στο στάδιο του νεογέννητου.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η EURORDIS συνεργάζεται στενά με το #Screen4Care (ένα ερευνητικό πρόγραμμα που εργάζεται για τη δραστική μείωση του χρόνου διάγνωσης σπάνιων ασθενειών) κατευθύνοντας και συμβουλεύοντας όλους τους εταίρους σχετικά με τη σημασία της διάγνωσης ατόμων που ζουν με μια σπάνια ασθένεια στο αρχικό στάδιο της ζωής τους.
Επρόκειτο για μια μη κερδοσκοπική συμμαχία περισσότερων από 900 οργανώσεων ασθενών με σπάνιες ασθένειες από 76 χώρες που επιδιώκουν να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής των ανθρώπων που ζουν με σπάνιες ασθένειες στην Ευρώπη. Συνδέοντας ασθενείς, οικογένειες και ομάδες ασθενών, καθώς και φέρνοντας κοντά όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς και κινητοποιώντας την κοινότητα των σπάνιων ασθενειών, ενισχύει τη φωνή των ασθενών και διαμορφώνει την έρευνα, τις πολιτικές και τις υπηρεσίες ασθενών.
Το πρόγραμμα Screen4Care ακολουθεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση ισχυρής συμμετοχής ασθενών στη συνολική δομή του έργου. Η EURORDIS, ως η συμμαχία για ασθενείς με σπάνιες ασθένειες στην Ευρώπη, είναι ένας βασικός εταίρος και συμμετέχει σε όλους τους τομείς εστίασης . Κατευθύνει και συμβουλεύει όλους τους εταίρους σχετικά με τις προτεραιότητες, τις ανάγκες και τις προοπτικές των ανθρώπων που ζουν με σπάνιες ασθένειες. Επιπλέον, η EURORDIS θα εξασφαλίσει επίσης τη δέσμευση κρίσιμων ενδιαφερομένων μέσω των σαφώς καθορισμένων δραστηριοτήτων της:
Η συμμαχία προεδρεύει της Συμβουλευτικής Επιτροπής Ασθενών, η οποία αποτελείται από 11 εκπροσώπους ασθενών με σπάνιες νόσους, οι οποίοι παρέχουν συμβουλές υψηλού επιπέδου και στρατηγικές συστάσεις για το έργο.
Η συνεισφορά των ασθενών θα εξασφαλιστεί περαιτέρω μέσω πολλών δραστηριοτήτων, συμπεριλαμβανομένου του ορισμού των ενεργών ασθενειών για γενετικό προσυμπτωματικό έλεγχο νεογνών με τη βοήθεια της ομάδας εργασίας «EURORDIS NBS» και του προγράμματος έρευνας «EURORDIS Rare Barometer».
Ο συν-σχεδιασμός της πλατφόρμας Screen4Care θα διευκολυνθεί μέσω δραστηριοτήτων ομάδων εστίασης με εκπροσώπους ασθενών από διαφορετικές περιοχές ασθενειών και από την ομάδα δεδομένων και ψηφιακής συμβουλευτικής.
Πηγη: https://www.news4health.gr/
Χρήστος Λιονής: Οι πέντε προκλήσεις για την αναβάθμιση της ΠΦΥ
Μια νέα ευκαιρία μεταρρύθμισης της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας (ΠΦΥ) έχει στη διάθεση της σήμερα η χώρα μας, που περιλαμβάνει διατάξεις άξιες προσοχής και περαιτέρω συζήτησης, όπως τονίζει μιλώντας στο «The Doctor» ο κ. Χρήστος Λιονής, Καθηγητής Γενικής Ιατρικής και Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, Τμήμα Ιατρικής, στο Πανεπιστήμιο Κρήτη, υπογραμμίζοντας πως το κύριο θέμα, που θα πρέπει να μας απασχολήσει στη χώρα μας, είναι οι δεσμεύσεις που θα αναλάβει ο προσωπικός ιατρός, και σε ποιο βαθμό αυτές θα έχουν αντιστοίχιση στα μείζονα προβλήματα υγείας (και ανάγκες) του πληθυσμού που θα καλύψει. Φυσικά, ένας τέτοιος σχεδιασμός προϋποθέτει μία συστηματική εκτίμηση των αναγκών υγείας του πληθυσμού, όπως αυτές έχουν μετεγγραφεί σε εθνικούς και περιφερειακούς στόχους.
Κύριε Λιονή, η πρωτοβάθμια περίθαλψη (ΠΦΥ) αποτελεί διαχρονικά πεδίο συζήτησης, διαφωνιών και… αλλαγών, επί σειρά ετών, δίχως ωστόσο ουσιαστικές παρεμβάσεις. Ποιο το πεδίο μεταρρυθμίσεων που κρίνεται ουσιαστικό και ωφέλιμο πρακτικά, για την αναβάθμιση της πρωτοβάθμιας περίθαλψης;
Η ΠΦΥ είναι στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης για την υγεία στην Ελλάδα εδώ και χρόνια, και αυτό είναι φυσικό αφού σημαντικές παρεμβάσεις που υλοποιήθηκαν από διάφορες κυβερνήσεις συνάντησαν σοβαρές δυσκολίες στην εφαρμογή και στην ολοκλήρωση τους. Εκτός όμως από τις αντιστάσεις και τα εμπόδια στην εφαρμογή, εξακολουθεί να υπάρχει σοβαρό έλλειμα στη συμφωνία για το περιεχόμενο, τις μεθόδους και τις πρακτικές, παρά τα εξαιρετικά κείμενα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), τις σημαντικές αρχές που έχει διακηρύξει, αλλά και τον υψηλό οραματισμό που ανακοινώθηκε στη διακήρυξη της Astana (2018). Η χώρα μας έχει στη διάθεση της σήμερα μια νέα ευκαιρία μεταρρύθμισης, που περιλαμβάνει διατάξεις άξιες προσοχής και περαιτέρω συζήτησης.
Θα μου επιτρέψετε να συνοψίσω, με βάση τη μακροχρόνια εμπειρία της ερευνητικής μας ομάδας στην Ιατρική Σχολή της Κρήτης, τις παρακάτω προκλήσεις και αναγκαιότητες και συγκεκριμένα αυτές:
(α) Της επανεκπαίδευσης όλων εκείνων που θα υπηρετήσουν το θεσμό του προσωπικού ιατρού με μέσα συνεχιζόμενης εκπαίδευσης που θα δίδουν έμφαση στην απόκτηση δεξιοτήτων επικοινωνίας, ενσυναίσθησης, αλλαγής της συμπεριφοράς κα πρακτικών διεπιστημονικής συνεργασίας, με σύγχρονη δέσμευση σε συγκεκριμένες δράσεις και υπηρεσίες που θα αντιστοιχούν στα μείζονα προβλήματα υγείας του πληθυσμού σε επίπεδο υγειονομικής περιφέρειας.
(β) Της διεύρυνση της συζήτησης για το περιεχόμενο της ΠΦΥ, τις υπηρεσίες, τη τεχνολογία που θα χρησιμοποιηθεί και τα κριτήρια πάνω στα οποία θα αξιολογηθεί η απόδοση της.
(γ) Της ανάπτυξης υπηρεσιών αποκατάστασης, ανακουφιστικής φροντίδας και φροντίδας στο τέλος της ζωής, με τη συμβολή των υπηρεσιών ΠΦΥ, που θα διασυνδεθούν με τις υπηρεσίες φροντίδας στο σπίτι και με αυτές στο νοσοκομείο. Ακόμη απαραίτητη είναι και η αναφορά σε υπηρεσίες.
(δ) Της ανάπτυξης ενός ενιαίου, ολοκληρωμένου, συντονισμένου και αποκεντρωμένου συστήματος υπηρεσιών ΠΦΥ, που θα συμβάλει στην εκτίμηση των αναγκών υγείας του πληθυσμού και της ισότητας στις υπηρεσίες υγείας, με συστηματικές και τεκμηριωμένες μεθοδολογίες και την μετεγγραφή τους σε ανάγκες σε ανθρώπινο δυναμικό και τεχνολογία, και με παράλληλες διαδικασίες αξιολόγησης των εκβάσεων που επιφέρουν οι νέες επενδύσεις.
(ε) Της συστηματικής αξιολόγησης της ποιότητας και της ασφάλειας των υπηρεσιών υγείας.
Μετά το ιδιαίτερο εγχείρημα του «οικογενειακού ιατρού», εκτιμάται ότι η προσπάθεια του «προσωπικού ιατρού» θα είναι περισσότερο αποτελεσματική, έχοντας ουσιώδη ρόλο μελλοντικά στη χώρα μας;
Δε θα συζητούσα για εγχείρημα «οικογενειακού ιατρού», αφού ούτε οι υπηρεσίες υγείας σχεδιάστηκαν για να προσεγγίζουν την οικογένεια αλλά και ούτε η εκπαίδευση των γενικών/οικογενειακών ιατρών ήταν προσανατολισμένη στην οικογένεια και στη φροντίδα υγείας της. Η προσέγγιση του «προσωπικού ιατρού» με τις σημερινές συνθήκες, όπως αυτές εξελίχθηκαν στη χώρα μας, μοιάζει περισσότερο ρεαλιστική και η επιτυχία της θα εξαρτηθεί από πολλούς παράγοντες.
Η διαμόρφωση ενός συμβολαίου με αναφορά στις υποχρεώσεις και στις υπηρεσίες, που θα αναλάβει ο προσωπικός ιατρός, μοιάζει απαραίτητη και συγχρόνως αναμένεται να συμβάλλει στην αξιολόγηση και γιατί όχι στην αποζημίωση του, με βάση συμφωνημένους δείκτες αποζημίωσης (pay for performance). Στην αξιολόγηση του πρέπει να συμμετάσχει ενεργά και ο εγγεγραμμένος ασθενής, ώστε σε επόμενους κύκλους, η διαδικασία αυτή αναμένεται να συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών ΠΦΥ αλλά και του αποτελέσματος τους.
Πόσο επιτυχημένο είναι το μοντέλο του «προσωπικού γιατρού» σε άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Τι δείχνει η εμπειρία μέχρι στιγμής αλλά και ποιες είναι οι απόψεις των ασθενών-πολιτών στην Ευρώπη;
Αρκετή συζήτηση γίνεται και στην Ευρώπη για το πλέον αποτελεσματικό και αποδοτικό σύστημα στην ΠΦΥ με την πιο ζωηρή στο σύστημα του gatekeeping. Το κύριο θέμα, που θα πρέπει να μας απασχολήσει στη χώρα μας, είναι οι δεσμεύσεις που θα αναλάβει ο προσωπικός ιατρός, και σε ποιο βαθμό αυτές θα έχουν αντιστοίχιση στα μείζονα προβλήματα υγείας (και ανάγκες) του πληθυσμού που θα καλύψει.
Φυσικά, ένας τέτοιος σχεδιασμός προϋποθέτει μία συστηματική εκτίμηση των αναγκών υγείας του πληθυσμού, όπως αυτές έχουν μετεγγραφεί σε εθνικούς και περιφερειακούς στόχους. Μια τέτοια αναφορά στις δεσμεύσεις του γιατρού της ΠΦΥ συνεπάγεται συμβολαιακές πρακτικές αλλά και διαδικασίες αξιολόγησης της ποιότητας της παρεχόμενης φροντίδας τόσο από τις υπηρεσίες υγείας όσο και από τον γιατρό. Η αξιολόγηση της ποιότητας των υπηρεσιών ΠΦΥ, στην οποία συχνά αναφέρεται ο ΠΟΥ, είναι ο ακρογωνιαίος λίθος στην ανάπτυξη ενός σύγχρονου και αποδοτικού συστήματος υγείας, που θα βασιστεί σε αρχές αλλά και σε λειτουργικά πλαίσια που έχουν προταθεί από τον Οργανισμό αυτό.
Στην κατεύθυνση αυτή είναι σημαντικό (EC/Expert Group of Health Systems Performance Assessment, 2018) να εξετάσουμε:
(1) Τη δημιουργία υψηλής ποιότητας συστημάτων πληροφορικής και βάσεων δεδομένων για τη μελέτη της νοσηρότητας και της θνησιμότητας του πληθυσμού.
(2) Την αξιολόγηση της απόδοσης και των εκβάσεων με μεθόδους ενσωματωμένες στην πολιτική υγείας και θεσμικά κατοχυρωμένες που θα συμβάλλουν με τη σειρά της στην ανάπτυξη μιας άλλης κουλτούρας επ’ ωφελεία του ασθενούς και της υγείας του πληθυσμού.
(3) Τη διασφάλιση μιας ουσιαστική ανάμειξη των φορέων της υγείας στην αξιολόγηση της ποιότητας των υπηρεσιών υγείας.
(4) Τη συμπερίληψη στην αξιολόγηση της ποιότητας των υπηρεσιών υγείας των εμπειριών και τις αξιών των ασθενών, καθώς και τις προσδοκιών τους.
(5) Την εφικτότητα και την προσαρμογή των μέσων αξιολόγησης στις τοπικές συνθήκες.
(6) Την υιοθέτηση προσεγγίσεων που είναι διαμορφωμένες πάνω σε μετρήσιμους στόχους προσαρμοσμένους στα επαγγελματικά και θεσμικά πλαίσια.
Η σημερινή πανδημία αποτελεί αφορμή για τη συζήτηση του ρόλου της ΠΦΥ στη επιδημιολογική επιτήρηση αλλά και στην αλλαγή της συμπεριφοράς των πολιτών και τον εμβολιασμό τους;
Φυσικά, και επανειλημμένα σε ομιλίες και άρθρα μου αναφερόμουν στο ρόλο της ΠΦΥ που ανέδειξε η πανδημία, που θα έπρεπε να αναλάβει στην κατεύθυνση ενός ανθεκτικού συστήματος υγείας που θα μείωνε την ευαλωτότητα και τις κοινωνικές ανισότητες. Σας ευχαριστώ που μου δίνετε την αφορμή να τον επαναλάβω και να συνοψίσω τις κατευθύνσεις που θα πρέπει να εστιασθεί ακόμη περισσότερο και με τη χρήση του σημερινού θεσμικού πλαισίου για την ΠΦΥ στα παρακάτω:
- Στην προσέγγιση της κοινότητας με στόχο τη συμμετοχή της στο σχεδιασμό και εφαρμογή μέτρων για την αντιμετώπιση της επιδημίας και τον εμβολιασμό.
- Στην οργάνωση των υπηρεσιών υγείας στην κατεύθυνση της ολοκληρωμένης φροντίδας (integrated care) και ιδιαίτερα στη διασύνδεση των υπηρεσιών ΠΦΥ με αυτές της κοινωνικής φροντίδας είτε ανοικτής ή αυτής που παρέχεται στις δομές μακροχρόνιας φροντίδας.
- Στην έγκαιρη διάγνωση και τη διαχείριση των ασθενών με COVID-19 στην κοινότητα και στο σπίτι.
- Στην προσέγγιση και εκπαίδευση του ασθενούς και του πολίτη για την αλλαγή της συμπεριφοράς του σε σχέση με την τήρηση των προστατευτικών μέτρων με στόχο τη μείωση της διστακτικότητας και άρνησης στη διενέργεια του εμβολιασμού.
- Στην υποστήριξη των ευάλωτων ομάδων του πληθυσμού και ιδιαίτερα αυτών με πολλαπλή νοσηρότητα και αναπηρία με την ανάπτυξη ολοκληρωμένης και συντονισμένης φροντίδας στο σπίτι αλλά και την ανάπτυξη υπηρεσιών αποκατάστασης και ανακουφιστικής φροντίδας.
- Στην επιτήρηση της πανδημίας με την αναζήτηση της ανοσίας (επίκτητης και φυσικής) με πληθυσμιακές οροεπιδημιολογικές και την ανάπτυξη σταθμών/ παρατηρητηρίων με τη συμβολή των υπηρεσιών ΠΦΥ.
Στην Κρήτη είχαμε μάλιστα τη χαρά να σχεδιάσουμε την πρώτη πληθυσμιακή οροεπιδημιολογική μελέτη στην Ελλάδα και να την διενεργήσουμε στα ίδια άτομα τρεις φορές. Ακόμη, σχεδιάσαμε και ολοκληρώνουμε αυτές τις μέρες την ανάπτυξη εκπαιδευτικού ψηφιακού υλικού για τους επαγγελματίες στην ΠΦΥ με στόχο να μειώσουν τη διστακτικότητα και την άρνηση του εμβολιασμού. Τα θέματα συμπεριφοράς και της εκπαίδευσης των επαγγελματιών σε τεχνικές και μεθόδους επικοινωνίας για την αλλαγής της αποτελούν υψηλή προτεραιότητα σήμερα στα συστήματα υγείας.
Η υγειονομική κρίση έχει άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις σε όλους, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων που ζουν με χρόνια νοσήματα. Τι σήμανε ως προς την τακτική φροντίδα για τα άτομα με υποκείμενα νοσήματα; Τύγχαναν της απαραίτητης προσοχής;
Σε πολλές από τις παρουσιάσεις μου στη διάρκεια της πανδημίας αναφέρθηκα σε δημοσιευμένα δεδομένα από διεθνείς οργανισμούς που περιλάμβαναν την Ελλάδα ανάμεσα στις Ευρωπαϊκές χώρες με υψηλό ποσοστό ατόμων, ιδιαίτερα μεγάλης ηλικίας, με χαμηλή λειτουργικότητα. Το έλλειμα σε ένα ολοκληρωμένο και απαρτιωμένο σύστημα υγείας με σοβαρά προβλήματα στη διασύνδεση της ΠΦΥ με τις νοσοκομειακές υπηρεσίες, τη δημόσια υγεία και την κοινωνική φροντίδα μαζί με την φτώχεια, φαίνεται να είναι υπεύθυνο για την αναποτελεσματική διαχείριση των χρόνιων νοσημάτων και της πολλαπλής νοσηρότητας, που με τη σειρά τους, οδηγούν στην ευπάθεια (frailty) και στο θάνατο.
Ένα σχετικό, προφητικό άρθρο με τίτλο «Bringing knowledge to develop an action plan for integrated care for chronic diseases in Greece” (Tsiachristas, Lionis, Yfantopoulos) δημοσιευμένο το 2015 διατύπωνε προτάσεις για τη διαχείριση της κατάστασης χρόνια πριν την πανδημία. Η υγειονομική κρίση ως αποτέλεσμα της πανδημίας επιδείνωσε το πρόβλημα μια και οδήγησε στην απομόνωση ιδιαίτερα των προσώπων με αναπηρία και πολλαπλή νοσηρότητα που με τη σειρά της οδήγησε σε πλημμελή διαχείριση των υφισταμένων χρόνιων νοσημάτων και καθυστέρηση στη διάγνωση και αντιμετώπιση νέων.
Ακόμα επιδείνωσε το φορτίο της ψυχικής νοσηρότητας οδήγησε σε σημαντική αύξηση της μείζονας κατάθλιψης και των αγχωδών διαταραχών με παράλληλη αύξηση στο καθημερινό stress και στην αβεβαιότητα. Το φορτίο που συσσωρεύτηκε στη δευτεροβάθμια φροντίδα επιδεινώνει ακόμη περισσότερο την αποτελεσματική διαχείριση των χρόνιων νοσημάτων με σημαντικές συνέπειες στην ποιότητα ζωής και το προσδόκιμο της ζωής των ασθενών, ενώ υπογραμμίζει για μια άλλη φορά τον αναγκαίο μετασχηματισμό και νέο προσανατολισμό των υπηρεσιών ΠΦΥ στην βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών υγείας.
Ποια τα «μαθήματα» που αφήνει η διαχείριση της πανδημίας Covid-19 και κατά πόσο είμαστε προετοιμασμένοι για μια επερχόμενη απειλή στο μέλλον;
Πολλά είναι τα μαθήματα που αφήνει αυτή η περίοδος των πολλαπλών κρίσεων, της πανδημίας, της οικολογικής και ενεργειακής κρίσης, των πολέμων και της βίας, της ψυχικής κρίσης. Η περίοδος αυτή προσκαλεί σε πολλές αλλαγές στο σημερινό ευρύ κοινωνικό, πολιτισμικό, θεσμικό και οικονομικό πλαίσιο πάνω στο οποίο θα πρέπει να στηθεί ο νέος ιστός ενός σύγχρονου, αποτελεσματικού, δίκαιου και ανθεκτικού συστήματος υγείας.
Ιδιαίτερη σημασία θα πρέπει να δοθεί στην αλλαγή της επικρατούσας αντίληψης για την υγεία αλλά και της κουλτούρας που έχει καθιερωθεί στις υπηρεσίες υγείας, σχετικής με το περιεχόμενο, τις μεθόδους, τις πρακτικές και τις αξίες του συστήματος υγείας.
Η εστίαση στην αλλαγή της συμπεριφοράς και στην υιοθέτηση ενός τρόπου ζωής που θα ευνοεί την πρόληψη της νόσου και την προαγωγή της υγείας θα πρέπει να είναι ένα σημαντικό μέλημα των σχεδιαστών των υπηρεσιών υγείας και μια τέτοια επένδυση παραπέμπει σε συντονισμένες δράσεις επανεκπαίδευσης των επαγγελματιών υγείας. Παράλληλα με την επένδυση αυτή στο σύστημα υγείας, σημαντικό μέλημα της διακυβέρνησης στην υγεία είναι η ενσωμάτωση (ολοκλήρωση, integration) υπηρεσιών συμπεριφεριολογικής υγείας (behavioral health services) και για την αντιμετώπισης της παγκόσμιας ψυχικής κρίσης. Όλες αυτές οι αλλαγές δε θα πρέπει να μείνουν μόνο στους επαγγελματίες υγείας, αλλά να διαπεράσουν τους σχεδιαστές των υπηρεσιών υγείας και τους ίδιους τους ασθενείς.
Αυτό παραπέμπει σε διαδικασίες παιδείας και εκπαίδευσης, δηλαδή σημαντικές διαχρονικές επενδύσεις στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο, που όμως άμεσα συνεπάγεται ριζική επανεκπαίδευση του ανθρώπινου δυναμικού, όπως ανέφερα παραπάνω, που σήμερα υπηρετεί στην ΠΦΥ αλλά και αυτών που θα προσληφθούν. Ακόμη παραπέμπει σε επενδύσεις σε υποδομές και τεχνολογία για την υποστήριξη της ενημέρωσης και συνεχιζόμενης εκπαίδευσης όλων των επαγγελματιών υγείας. Ο ρόλος των πανεπιστημίων στην ανάπτυξη των υποδομών αυτών εκτιμάται σημαντικός, ενώ σημειώνεται και η συμβολή τους στην ευαισθητοποίηση και εκπαίδευση των νέων επαγγελματιών υγείας.
Πρακτικά τι σημαίνει για τη δημόσια υγεία και τους ασθενείς η εκρηκτική πρόοδος των νέων τεχνολογιών, η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, οι προοπτικές της μοριακής γενετικής;
Γίνεται αρκετή συζήτηση για τη χρήση των νέων τεχνολογιών και ιδιαίτερα της τεχνητής νοημοσύνης και της μοριακής γενετικής και συγκεκριμένη κριτική διατυπώνεται για τους κινδύνους από την εφαρμογή τους, ιδιαίτερα όσον αφορά τη σχέση ιατρού και ασθενούς. Θεωρώ ότι η χρήση τους αποτελεί μια πρόκληση στις επιστήμες σήμερα μια και ιδιαίτερα η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί σημείο τομής και σύνθεσης πολλών πεδίων και περιοχών γνώσης και επιστημών και δε θα πρέπει να εμποδίσουμε την συνεισφορά τους στις υπηρεσίες υγείας, κάτω όμως από συγκεκριμένες προϋποθέσεις, όπως η συμμετοχή των ασθενών και των πολιτών γενικότερα στο σχεδιασμό και την ανάπτυξη τους, η εκπαίδευση των επαγγελματιών στην εφαρμογή τους και η αξιοποίηση τους στη μείωση των ανισοτήτων και του κόστους των υπηρεσιών υγείας.
Εστιάζοντας στο πεδίο «εξατομικευμένη ιατρική» (personalized medicine), πόσο κοντινή και ορατή είναι η ανάπτυξη της ασθενοκεντρικής φροντίδας (patient-centered care);
Χρησιμοποιήσατε δυο όρους που συχνά κατανοούνται με διαφορετικό περιεχόμενο, από διαφορετικές ομάδες επαγγελματιών υγείας. Σύμφωνα με τον ορισμό του Ινστιτούτου Ιατρικής των ΗΠΑ «η εστιασμένη στο πρόσωπο φροντίδα» (person-centered care) είναι αυτή που θα πρέπει να προσφέρεται με βάση τις επιθυμίες, προσδοκίες, ανάγκες και αξίες του. Η «εξατομικευμένη ιατρική» βασισμένη στα βιολογικά, περιβαλλοντικά και γενετικά χαρακτηριστικά του ατόμου, συχνά συνδέεται με τη διαγνωστική τεχνολογία και την βιολογική και γενετική εκτίμηση της κατάστασης του ατόμου, που θα οδηγήσει και στην καλύτερη επιλογή της θεραπευτικής αγωγής.
Στον νέο κόσμο που θα ζήσουμε δεν μπορώ να φαντασθώ τις δύο προσεγγίσεις να εφαρμόζονται ξεχωριστά! Η εξατομικευμένη ιατρική θα πρέπει να συνοδευτεί και από τα συστατικά της εστιασμένης στο πρόσωπο και στον ασθενή φροντίδα, στην κατεύθυνση που δίδει η εφαρμογή του βιοψυχοκοινωνικού μοντέλου (Biopsychosocial model, Engel 1977). Μια τέτοια προσέγγιση αναμένεται να οδηγήσει σε ένα ολοκληρωμένο και ολιστικό μοντέλο των υπηρεσιών υγείας με σημαντική επίδραση στην αποτελεσματικότητα τους. Διαφορετικά, φοβάμαι ότι θα οδηγηθούμε στην Καρτεσιανή λογική, για τον χωρισμό πνεύματος από το σώμα ή την διάκριση της θεραπευτικής προσέγγισης που θα απευθύνεται ξεχωριστά στο σώμα και στο βιολογία από τη μια και στον άνθρωπο και στις ανάγκες του από την άλλη.
Κύριε Λιονή, προσφάτως καταφέρατε μια ακόμα διάκριση υψηλή κατάταξη σας στον παγκόσμιο κατάλογο επιστημόνων-ερευνητών σχετικό με το δημοσιευμένο έργο στη γενική ιατρική (general practice). Τι νεωτερισμούς εισήγαγε η συγκεκριμένη κατάταξη;
Σας ευχαριστώ πολύ για την ευγενική σας αναφορά. Δεν εισάγει κάποιο νεωτερισμό, απλά ένα συμβολισμό και ένα σημαντικό μήνυμα για τους νέους επιστήμονες και ερευνητές που παραμένουν στην Ελλάδα, ότι είναι δυνατή η διάκριση τους και η συμβολή τους στην προβολή της χώρας, παρά τα υφιστάμενα ελλείματα στις υποδομές και στη χρηματοδότηση. Ελλείματα που είναι ιδιαίτερα αισθητά στον Τομέα της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας (ΠΦΥ). Φυσικά χρειάζεται αρκετή προσπάθεια, υπομονή επιμονή και αντοχή σε δοκιμασίες που θα πρέπει να οδηγούν στη γνώση και όχι στην αποθάρρυνση ή στην ανακοπή μιας πορείας.
Σημαντικοί παράγοντες που συμβάλλουν στην ευόδωση υψηλών στόχων, ακόμη και από αφετηρίες που στερούνται της απαιτούμενης υποστήριξης, είναι με βάση την δική μου εμπειρία, οι παρακάτω:
a) Η αναζήτηση και η προσήλωση στον Μέντορα
b) Η συλλογική (ομαδική) εργασία
c) Η μάθηση μέσα από τις εμπειρίες και τις γνώσεις των άλλων
d) Η αναγνώριση και η ανάλυση των παραγόντων που οδήγησαν ενδεχομένως σε αρνητικές πρακτικές ή την μη επίτευξη κάποιων στόχων.
Στην κατεύθυνση των παραπάνω, είχα την χαρά να γνωρίσω αρκετούς δασκάλους που συνάντησα σε πολλές χώρες που ταξίδεψα. Ακολούθησα αυτά που μου κληροδότησε η οικογένειά μου, το κοινωνικό δίκτυο του τόπου που μεγάλωσα, το οποίο μου μετέφερε τις αξίες της ενσυναίσθησης, της συμπόνιας και της προσέγγισης στον άνθρωπο. Δεν περιορίσθηκα στα στενά όρια ενός πεδίου ή μιας ιατρικής ειδικότητας. Αντιλήφθηκα πολύ γρήγορα πόσο σημαντική είναι η σύζευξη των επιστημονικών πεδίων και η διεπιστημονική συνεργασία. Παράλληλα επένδυσα στην αυτόχθονη γνώση, κληρονομιά μιας σημαντικής ιστορίας και πολλών πολιτισμών. Τέλος, συνέχισα να συζητώ με τους νεότερους ερευνητές, να μαθαίνω από τα σχόλια και τις παρεμβάσεις τους. Έτσι συνεχίζω αυτή την μακρινή διαδρομή για την αναζήτηση της γνώσης.
Πηγη: https://healthpharma.gr/
Pfizer: Η υπόσχεση Μπουρλά και ο δρόμος ανάπτυξης του mRNA
Στη διάρκεια της πανδημίας Covid-19 η Pfizer αποτέλεσε τον πλέον «ορατό» κατασκευαστή φαρμάκων στον κόσμο, με το αντιϊκό χάπι για τον κορωνοϊό να αναμένεται να υπερβεί κατά το ήμισυ τις αναμενόμενες πωλήσεις του των 100 δισ. δολαρίων του 2022. Η επιτυχία έχει αφήσει τα ταμεία της εταιρείας γεμάτα, με περίπου 28 δισ. δολάρια να αναμένεται να επενδυθούν στην ανάπτυξη το αμέσως επόμενο διάστημα.
Η «πίεση» είναι ξεκάθαρη για την Pfizer, διότι πλέον πρέπει να αποδείξει ότι «ο μυς που έχτισε στη διάρκεια της πανδημίας δεν θα ατροφήσει» όπως αναφέρει χαρακτηριστικά το Bloomberg.
Οι κυβερνήσεις προσέφεραν στις φαρμακευτικές χρηματοδότηση για να αναπτύξουν με τάχιστους ρυθμούς το εμβόλιο. Και παρότι η Pfizer δεν χρηματοδοτήθηκε από την αμερικανική κυβέρνηση, ωστόσο η γερμανική εταιρεία BioNTech SE με την οποία συνεργάστηκε στο εμβόλιο κατά του κορωνοϊού, πήρε 445 εκατομμύρια δολάρια από τη γερμανική κυβέρνηση.
Ταυτόχρονα οι ρυθμιστικές αρχές επιτάχυναν τη διαδικασία αδειοδοτήσεων και η αμερικανική κυβέρνηση προχώρησε σε παραγγελίες δισεκατομμυρίων δολαρίων και επανέφερε νόμο από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, προκειμένου να επισπεύσει την παραγωγή.
Και τώρα; Παρότι κανείς δεν αναμένει σύντομα παρόμοια αστρονομικά κέρδη, η Pfizer δεν μπορεί ούτε να γυρίσει στην αργή πορεία ανάπτυξης που είχε ακολουθήσει για χρόνια. Η μετοχή της έχει ήδη πέσει κατά 25% το 2022, με την προοπτική και μόνο πως κάτι τέτοιο ενδέχεται να συμβεί.
Η στρατηγική των «blockbuster» και γιατί δεν λειτουργεί πια
Πριν ξεσπάσει η πανδημία, η Pfizer αναζητούσε το επόμενο φάρμακο «blockbuster» (δηλαδή αυτό που θα σπάσει τις πωλήσεις), χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία για κάποια χρόνια. Αρκετά από τα πιο πετυχημένα σκευάσματά της πλησιάζουν ήδη στην ημερομηνία λήξης της πατέντας, και θα βρεθούν αντιμέτωπα με τον ανταγωνισμό των γενοσήμων.
Φαίνεται ωστόσο πως οι εποχές άλλαξαν και η εταιρεία δεν θα επαναφέρει εύκολα την παλιά στρατηγική των mega-deal, όπως είχε κάνει για παράδειγμα το 2000, όταν έδωσε 90 δισ. δολάρια στην Warner-Lambert για το Lipitor κατά της χοληστερόλης, το οποίο έφτασε να αποφέρει 13 δισ. δολάρια σε πωλήσεις ετησίως.
Από το 2000 ως το 2020, οι διευθύνοντες σύμβουλοι δαπάνησαν πάνω από 200 δισ. δολάρια σε συμφωνίες για νέα φάρμακα, σύμφωνα με εκτιμήσεις του πρακτορείου Bloomberg. Όμως πλέον οι ρυθμιστικές αρχές έχουν περιορίσει την ανοχή τους απέναντι στις μονοπωλιακές πρακτικές, ενώ οι συμφωνίες έχουν γίνει πιο ακριβές και πιο απαιτητικές για να ολοκληρωθούν.
Η στρατηγική του Αλμπέρτ Μπουρλά, που ανέλαβε την εταιρεία το 2019, υπήρξε εξ αρχής διαφορετική, ελπίζοντας να κάνει την Pfizer μία δυναμική καινοτόμο εταιρεία στον τομέα της βιοτεχνολογίας και αποσυμφορίζοντας τη διεύθυνση που είχε παλιότερα χτιστεί για την προώθηση του Lipitor και, πριν από αυτό, του άλλου φαρμάκου-σταρ της εταιρείας, του Viagra. Ο στόχος πλέον αλλάζει.
Ο στόχος Μπουρλά και ο δρόμος του mRNA
Ο Μπουρλά έχει βάλει ως στόχο το φαρμακευτικό σκέλος της εταιρείας με την εξαίρεση των πωλήσεων των σκευασμάτων που συνδέονται με τον κορωνοϊό, να σημειώσει ετήσια ανάπτυξη εσόδων της τάξης του 6% ως το 2025. Οι αναλυτές της Γουόλ Στριτ θεωρούν πιο πιθανό η ανάπτυξη να κυμανθεί στο 5%.
Μετά και την έλευση του κορωνοϊού, το δρόμο αυτόν δείχνει η τεχνολογία mRNA που χρησιμοποιήθηκε και στην ανάπτυξη του εμβολίου τόσο των Pfizer- BioNTech, όσο και της Moderna Inc. Παρά τη φαινομενικά γρήγορη ανάπτυξη του εμβολίου, η δημιουργία του βασίστηκε σε δεκαετίες πρότερης έρευνας από τη δεκαετία του ’90 και έπειτα. Η διαφορά που έκανε η πανδημία του κορωνοϊού, είναι πως έδωσε την ευκαιρία τάχιστων άνευ προηγουμένου κλινικών δοκιμών. Πριν την έλευση της νόσου Covid-19, κανένα φάρμακο βασισμένο σε αυτή την τεχνολογία δεν είχε προχωρήσει καν στο πρώτο στάδιο των κλινικών δοκιμών.
Το χτίσιμο επάνω σε αυτή την πρωτοφανή συγκυρία είναι και ο στόχος του Αλμπέρτ Μπουρλά. Η ίδια τεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για ένα εμβόλιο γρίπης, που θα μπορούσε να φτάσει στην αγορά ακόμη και μέσα στο 2023, σε εμβόλιο για τον έρπητα, θεραπείες για τον καρκίνο και για σπάνιες γενετικές ασθένειες.
Και εδώ πάντως δεν λείπει ο ανταγωνισμός. Εκτός από τις Pfizer, BioNTech και Moderna, μία σειρά start-up αλλά και καθιερωμένων φαρμακευτικών αναζητούν καινοτόμα σκευάσματα και τα επιστημονικά «μυαλά» που θα τα αναπτύξουν.
Δυναμικό των φαρμακευτικών
«Οι φοιτητές και οι εκπαιδευόμενοι βομβαρδίζονται» λέει ο Ντάνιελ Άντερσον, καθηγητής χημικής μηχανικής στο MIT, σύμφωνα με τον οποίο πολλοί από τους φοιτητές του εγκαταλείπουν το πανεπιστήμιο είτε για να δημιουργήσουν νέες εταιρείες, είτε για να προστεθούν στο δυναμικό των φαρμακευτικών.
Περί τις 43 ανερχόμενες εταιρείες που εργάζονται επάνω σε τεχνολογία mRNA έχουν συγκεντρώσει περί τα 1,6 δισ. δολάρια σε χρηματοδότηση το τελευταίο έτος, σύμφωνα με στοιχεία του Pitchbook.
Στόχος της Pfizer είναι να φέρει στην αγορά αρκετά σκευάσματα βασισμένα στην τεχνολογία mRNA μέσα στην επόμενη πενταετία. Ένας στόχος ιδιαίτερα φιλόδοξος, αν σκεφτεί κανείς από πόσες δοκιμασίες περνά συνήθως η ανάπτυξη των φαρμάκων, αλλά και το γεγονός πως ένα 90% αυτών αποτυγχάνουν στις κλινικές δοκιμές.
Πηγη: https://healthpharma.gr/
Θερίζει το burn out γιατρούς και νοσηλευτές σε ΜΕΘ και Επείγοντα
Σημαντικό αντίκτυπο στους ασθενείς και στην παροχή υπηρεσιών υγείας φαίνεται να έχει η εξουθένωση των επαγγελματιών υγείας (γιατροί – νοσηλευτές), όχι μόνο στη χώρα μας, αλλά διεθνώς, όπως τουλάχιστον καταδεικνύουν μελέτες τόσο στην αρχή της πανδημίας, όσο και πιο πρόσφατες.
Ένα στοιχείο που εντυπωσιάζει και απαντάται σε όλα σχεδόν τα δεδομένα που αναλύθηκαν, είναι ότι δεν είναι λίγοι οι επαγγελματίες υγείας, που είτε σκέφτονται σοβαρά να εγκαταλείψουν το επάγγελμα, είτε να μεταπηδήσουν σε τμήματα με λιγότερο βαριά περιστατικά, από αυτά που αντιμετωπίζουν οι ΜΕΘ, τα ΤΕΠ και οι covid πνευμονολογικές κλινικές.
Αυτό τουλάχιστον προκύπτει από όσα δηλώνει σε συνέντευξη της στο Πρακτορείο FM και στην εκπομπή της Τάνιας Η. Μαντουβάλου «104,9 ΜΥΣΤΙΚΑ ΥΓΕΙΑΣ» η πνευμονολόγος, φυματιολόγος, πρόεδρος της Ένωσης Πνευμονολόγων Ελλάδας Δρ Σταματούλα Τσικρικά, η οποία τονίζει ότι η επαγγελματική εξουθένωση, ή αλλιώς burn out όπως είναι ο διεθνής όρος, βρίσκεται στα υψηλότερα επίπεδα από ποτέ και η πανδημία έχει συμβάλλει τα μέγιστα προς αυτή την κατεύθυνση.
«Ελληνική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό “Ιnternational Journal of Enviromental Research and Public Health”, κι έγινε στην πρώτη φάση της πανδημίας στα νοσοκομεία, Ευαγγελισμός, Παμμακάριστος, ΝΙΜΙΤΣ, Παπανικολάου, Γενικό Νοσοκομείο Τρικάλων, αλλά και στο δικό μας στο Σωτηρία, έδειξε ότι ένας στους δύο πάσχει από άγχος στη διάρκεια της εργασίας του, ποσοστό άνω του 90% έχει αίσθημα αποπροσανατολισμού (σσ πώς διαχειρίζεται τη βαρύτητα του περιστατικού και πώς κινείται στους χώρους της υγείας) και αποπροσωποποίησης (σσ χάνουν την ενσυναίσθηση για τον ασθενή), ένα 45% βιώνει μετατραυματικό στρες που έχει εκδηλωθεί με διαταραχές ύπνου, σύγχυση, διαταραχές στη διάθεση, αλλά και τάσεις φυγής από τον χώρο εργασίας, με προτίμηση μεταφοράς σε τμήματα με λιγότερο βαριά περιστατικά».
Το 52% των νοσηλευτών στις ΗΠΑ θέλουν να αλλάξουν δουλειά
Το τελευταίο μάλιστα εύρημα, η τάση φυγής από τον χώρο εργασίας, καταδεικνύεται και σε πρόσφατη πολυκεντρική μελέτη που έγινε σε δέκα Πολιτείες της Αμερικής και δημοσιεύτηκε φέτος στο «Νew England Journal of Medicine», σύμφωνα με την οποία ένα περίπου 20% των γιατρών και πάνω από 52% των νοσηλευτών, θέλουν να εγκαταλείψουν την εργασία τους, θεωρώντας ότι έχουν πολύ μεγάλο άγχος και πίεση καθηκόντων, κατά την άσκηση του ωραρίου, όπως λέει η κ. Τσικρικά, για να συμπληρώσει στη συνέχεια ότι, είτε σκέφτονται να μετακινηθούν σε άλλα πόστα με λιγότερη πίεση, ή ακόμα και να αλλάξουν επάγγελμα.
«Για πρώτη φορά έχουν καταθέσει περισσότεροι από 500.000 νοσηλευτές αίτηση για πρόωρη συνταξιοδότηση μέχρι το τέλος του τρέχοντος έτους, νιώθοντας ότι αυτό είναι κάτι που θα τους βοηθήσει να δραπετεύσουν από το πολύ βαρύ μετατραυματικό στρες».
Iταλία: Βαρύ μετατραυματικό στρες σε ποσοστό άνω του 80% για γιατρούς – νοσηλευτές
Αντίστοιχα συμπεράσματα σύμφωνα με την πρόεδρο της ΕΝΠΕΛ, προκύπτουν και από μελέτες στην Ευρώπη. Η ίδια μάλιστα στέκεται στην Ιταλία, όπου πέρασε ένα πολύ βαρύ και φονικό πρώτο κύμα της πανδημίας.
«Ιταλικές μελέτες που έχουν δημοσιευθεί σε επιστημονικά περιοδικά δημόσιας υγείας, αναφέρουν ότι περισσότερο από 80% των συναδέλφων υποφέρουν από πολύ μεγάλο μετατραυματικό στρες και μάλιστα τα άτομα που πάσχουν ιδιαίτερα είναι εκείνα που δουλεύουν σε Μονάδες Εντατικής Θεραπείας, και Τμήματα Επειγόντων Περιστατικών (ΤΕΠ). Αυτά τα άτομα διατηρούν πολύ αρνητικά συναισθήματα για ενδεχόμενη μεταφορά του ιού από τη δουλειά στο σπίτι, στην οικογένεια, στα φιλικά πρόσωπα. Κι εκεί συναντάμε ανθρώπους που θέλουν να παίρνουν αναρρωτικές άδειες, θέλουν να λείπουν από τη δουλειά και θέλουν να μην καταλαμβάνουν θέσεις ευθύνης».
Πηγη: https://healthpharma.gr/
Κυριακίδου: Η ψυχική υγεία αποτελεί μέρος όλων των πολιτικών
Tην ανάγκη για «πιο αποτελεσματική υποστήριξη» στο κομμάτι της ψυχικής υγείας όσων το χρειάζονται περισσότερο τόνισε η Στέλλα Κυριακίδου.
Η Επίτροπος Υγείας και Ασφάλειας Τροφίμων Στέλλα Κυριακίδου εν όψει της Παγκόσμιας Ημέρας Ψυχικής Υγείας στις 10 Οκτωβρίου, σημείωσε ότι αυτή «πρέπει να είναι η προτεραιότητά» και συμπλήρωσε ότι «η ψυχική υγεία πρέπει να αποτελεί μέρος όλων των πολιτικών για την οικοδόμηση της κοινωνικής ανθεκτικότητας. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τις ευάλωτες ομάδες όπως τα παιδιά, οι νέοι, οι ηλικιωμένοι, οι μετανάστες και οι πρόσφυγες, που όλοι έχουν επηρεαστεί από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε. Αυτή είναι η προσέγγιση που ακολουθεί η ΕΕ».
Επισήμανε παράλληλα ότι «η πανδημία της COVID19, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και οι συνέπειές της, η ενεργειακή κρίση και οι ανησυχίες για τις οικονομικές δυσκολίες: όλα αυτά τα γεγονότα επηρεάζουν την ψυχική μας υγεία. Δυστυχώς, βλέπουμε ότι επηρεάζει όλους σε όλο τον κόσμο, ξεκινώντας με τους πιο ευάλωτους».
Η πανδημία covid-19 έχει επηρεάσει την ψυχική υγεία των πολιτών, λέει η Κυριακίδου
Όπως ανέφερε, στην ΕΕ, ήδη πριν από την πανδημία του κορωνοϊού, τα προβλήματα ψυχικής υγείας επηρέαζαν πάνω από 85 εκατομμύρια πολίτες και προσέθεσε ότι η COVID-19 έχει εντείνει αυτά τα ζητήματα, ειδικά για τους νέους, αυτούς με λιγότερο ασφαλή απασχόληση ή χαμηλότερη εκπαίδευση και εισοδήματα.
«Πιο υγιείς μαζί»
«Βλέπουμε ότι το άγχος, η μοναξιά και η κατάθλιψη έχουν αυξηθεί σημαντικά. Αμέτρητες ζωές έχουν χαθεί, τα μέσα διαβίωσης έχουν εξαφανιστεί και η πραγματικότητα έχει αλλάξει αμετάκλητα» υπογράμμισε η Στέλλα Κυριακίδου.
«Εργαζόμαστε ήδη για να υποστηρίξουμε τις ευρωπαϊκές κοινωνίες να φροντίζουν καλύτερα την ψυχική μας υγεία. Διαθέσαμε 27 εκατομμύρια ευρώ σε δράσεις (για την ψυχική υγεία) και ξεκινήσαμε μια νέα πρωτοβουλία «Πιο υγιείς μαζί» για την αντιμετώπιση της ψυχικής υγείας και των νευρολογικών ασθενειών, συμπεριλαμβανομένης της ενθάρρυνσης της ευημερίας στο σπίτι, στα σχολεία και στον χώρο εργασίας και μεγαλύτερη δέσμευση στην πρόληψη» σημείωσε.
Τέλος, η κ. Κυριακίδου έκανε λόγο για το έργο που γίνεται στο κομμάτι της έρευνας, της εκπαίδευσης, της δικαιοσύνης, της απασχόλησης, της κοινωνικής ένταξης και τις αναπηρίες. «Αυτή είναι μια καλή αρχή, αλλά μπορούμε και πρέπει να κάνουμε περισσότερα» τόνισε.
Πηγη: https://healthpharma.gr/
Η σωματική δραστηριότητα μειώνει την κατάθλιψη – Νέα έρευνα
Η σωματική δραστηριότητα στην καθημερινή ζωή του ανθρώπου συνδέεεται με άμβλυνση της κατάθλιψης σε ενήλικες ασθενείς, σύμφωνα με έρευνα του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, σε συνεργασία με το Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Συγκεκριμένα, ενδιαφέρον παρουσιάζει το αποτελέσματα ερευνητικής μελέτης που εκπονήθηκε από το Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού- ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, σε συνεργασία με το Κοινοτικό Κέντρο Ψυχικής Υγιεινής Βύρωνα- Καισαριανής της Α΄Ψυχιατρικής Κλινικής του Αιγινητείου Νοσοκομείου Αθηνών του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
Ειδικότερα, διερευνήθηκε αν η αντικειμενικά καταγεγραμμένη συνήθης σωματική δραστηριότητα στην καθημερινή ζωή που καταγράφεται μέσω συσκευής, μπορεί να συνδεθεί με άμβλυνση της κατάθλιψης σε εξωτερικούς ενήλικες ασθενείς με μείζονα κατάθλιψη (18- 65 ετών).
Κλινική κατάθλιψη
Όπως δηλώνει στο Αθηναϊκό- Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο επίκουρος καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και ένας εκ της επιστημονικής ομάδας Ιωάννης Δ. Μωρρές, δεκαεννέα ασθενείς με μέτριας σοβαρότητας κλινική κατάθλιψη φόρεσαν εθελοντικά τριαξονικές επιταχυνσιομετρικές συσκευές για επτά συνεχόμενες ημέρες (εκτός ωρών ύπνου/υγιεινής) προκειμένου να καταγραφεί αντικειμενικά η συνήθης σωματική τους δραστηριότητα κατά τη διάρκεια της ημέρας.
Τα αποτελέσματα δημοσιεύτηκαν σε έγκυρο Ψυχιατρικό Περιοδικό υψηλής επιστημονικής βαρύτητας (Psychiatry Research) και έδειξαν ότι οι ασθενείς κατέγραψαν 30 λεπτά ανά ημέρα μέτριας έντασης σωματική δραστηριότητα στην καθημερινή ζωή (στη μέτρια ένταση έχουμε αυξημένο καρδιαναπνευστικό ρυθμό αλλά δεν «κόβεται η ανάσα» μας και έτσι έχουμε τη δυνατότητα να μιλάμε). Αυτή η μέτριας έντασης σωματική δραστηριότητα, σύμφωνα με την επιστημονική ομάδα, συνδέθηκε με χαμηλότερα επίπεδα κατάθλιψης.
Μέτριας έντασης σωματική δραστηριότητα
Συμπερασματικά, 30 λεπτά την ημέρα μέτριας έντασης σωματική δραστηριότητα στην καθημερινότητα επιφέρουν άμβλυνση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων σε ενήλικες εξωτερικούς ασθενείς με μείζονα κατάθλιψη μέτριας σοβαρότητας. Δεδομένου του υψηλού ρυθμού αύξησης των καταθλιπτικών συμπτωμάτων και διαταραχών στην Ελλάδα, οι φορείς διακυβέρνησης πρέπει να θέσουν σε προτεραιότητα, τονίζεται στα συμπεράσματα της ερευνητικής μελέτης, την ανάπτυξη στρατηγικών προαγωγής της ημερήσιας μέτριας έντασης σωματικής δραστηριότητας στην καθημερινή ζωή για καλύτερη ψυχική υγεία στον ενήλικο πληθυσμό για τον επιπλέον λόγο ότι σωματική υγεία δεν υφίσταται χωρίς ψυχική υγεία.
Σύμφωνα με τον κ. Μωρρέ, ολοένα και περισσότερα Εθνικά Συστήματα Υγείας συνταγογραφούν προγράμματα οργανωμένης άσκησης σε ασθενείς με κατάθλιψη όχι μόνο ενδονοσοκομειακά, αλλά και στην κοινότητα.
Συχνά όμως οι εξωτερικοί ασθενείς με κατάθλιψη εγκαταλείπουν πρώιμα τα συνταγογραφημένα προγράμματα άσκησης στην κοινότητα γιατί βρίσκουν την άσκηση φορτική καθώς πρέπει να εκτελείται σε συγκεκριμένους χώρους (πχ, γυμναστήρια) και να είναι προγραμματισμένη, επαναλαμβανόμενη, εποπτευόμενη και εστιασμένη στη βελτίωση της φυσικής κατάστασης (πχ, βελτίωση αντοχής, δύναμης, κτλ).
Περπάτημα..
Ωστόσο, εξηγεί ο ίδιος, οι οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ, 2020) αναφέρουν ότι, πέραν της άσκησης που αποτελεί μία οργανωμένη μορφή σωματικής δραστηριότητας, πολλά είδη μη οργανωμένης μορφής σωματικής δραστηριότητας μπορούν επίσης να αμβλύνουν την κατάθλιψη όπως το περπάτημα, τα διάφορα αθλήματα και σπορ ψυχαγωγίας, ή τα κινητικά παιχνίδια που πραγματοποιούνται στην καθημερινότητα (εργασία, σπίτι, αναψυχή, κτλ) επί τουλάχιστον 30 λεπτά ανά ημέρα για τουλάχιστον πέντε φορές την εβδομάδα σε μέτρια ένταση. Αυτές οι οδηγίες του ΠΟΥ προέρχονται συνήθως από καταγεγραμμένες μετρήσεις σωματικής δραστηριότητας με βάση την υποκειμενική αντίληψη των ασθενών με κατάθλιψη. Οι ασθενείς όμως με κατάθλιψη παρουσιάζουν αδύναμη μνήμη και συγκέντρωση και δυσκολεύονται να διευκρινίσουν αξιόπιστα τον βαθμό της συνήθους σωματικής τους δραστηριότητας στην καθημερινότητα. Για να παραχθούν σχετικές διευκρινίσεις, εκπονήθηκε η παραπάνω ερευνητική μελέτη, καταλήγει ο κ. Μωρρές.
Η ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας συγκροτήθηκε από τον επίκουρο καθηγητή Ιωάννη Δ. Μωρρέ, τον καθηγητή Αντώνη Χατζηγεωργιάδη, τον επίκουρο καθηγητή Χαράλαμπο Κρομμύδα, τον αναπληρωτή καθηγητή Νικόλαο Κομούτο, τον κοσμήτορα καθηγητή Αθανάσιο Παπαϊωάννου και τον αντιπρύτανη καθηγητή Ιωάννη Θεοδωράκη. Η ερευνητική ομάδα του Κοινοτικού Κέντρου Ψυχικής Υγιεινής Βύρωνα-Καισαριανής της Α΄ Ψυχιατρικής Κλινικής του Αιγινητείου Νοσοκομείου Αθηνών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών συγκροτήθηκε από τον ομότιμο καθηγητή ψυχιατρικής Δημήτριο Πλουμπίδη, την καθηγήτρια ψυχιατρικής Μαρίνα Οικονόμου, και την ψυχίατρο-ψυχοθεραπεύτρια Ειρήνη Σιδέρη (MSc).
Οι επισκέπτες υγείας Μαρία Σταμούλη, Αλέξανδρος Μαριδάκης, Κατερίνα Πικούλη και ο ψυχολόγος Μανώλης Λουκαδάκης, όλοι εργαζόμενοι στο Κοινοτικό Κέντρο Ψυχικής Υγιεινής Βύρωνα-Καισαριανής της Α΄Ψυχιατρικής Κλινικής του Αιγινητείου Νοσοκομείου του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, συνέβαλαν τα μέγιστα στη διαχείριση παραπομπής των ασθενών που συμμετείχαν εθελοντικά στην μελέτη.
Πηγη: https://healthpharma.gr/