Κατηγορία: Επιστημονικά Νέα

πΗΓΗ: https://www.onmed.gr/

Ο καρκίνος του μαστού είναι ο πιο συχνός καρκίνος στις γυναίκες στον κόσμο (εκτός από τον καρκίνο του δέρματος που δεν ανήκει στην κατηγορία του μελανώματος) και ο δεύτερος πιο συχνός καρκίνος που προκαλεί θάνατο στις γυναίκες, μετά τον καρκίνο του πνεύμονα.

Ο καρκίνος του μαστού είναι ο πιο συχνός καρκίνος στις γυναίκες (εκτός από τον καρκίνο του δέρματος, που δεν ανήκει στην κατηγορία του μελανώματος) και ο δεύτερος πιο συχνός καρκίνος που προκαλεί θάνατο στις γυναίκες, μετά τον καρκίνο του πνεύμονα.

Ο καρκίνος του μαστού είναι η μη φυσιολογική ανάπτυξη των κυττάρων που καλύπτουν τους λοβούς ή τους πόρους του μαστού. Αυτά τα κύτταρα αναπτύσσονται ανεξέλεγκτα και έχουν τη δυνατότητα να εξαπλωθούν σε άλλα μέρη του σώματος. Τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες μπορούν να αναπτύξουν καρκίνο του μαστού, αν και είναι ασυνήθιστο στους άνδρες. Οι διεμφυλικές γυναίκες, οι μη δυαδικοί άνθρωποι μπορούν επίσης να νοσήσουν από καρκίνο του μαστού.

Τα διεμφυλικά άτομα μπορούν επίσης να νοσήσουν από καρκίνο του μαστού. Μια διεμφυλική γυναίκα που παίρνει φάρμακα για να μειώσει τις ανδρικές ορμόνες και να ενισχύσει τις γυναικείες ορμόνες, μπορεί να έχει αυξημένο κίνδυνο να αναπτύξει καρκίνο του μαστού.

Επιδημιολογία
Σύμφωνα με το NIH των ΗΠΑ, τα εκτιμώμενα νέα κρούσματα και οι θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού (μόνο στις γυναίκες) στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (ΗΠΑ) το 2022 θα έχουν ως εξής:

• νέα κρούσματα: 287.850
• θάνατοι: 43.250

Ο καρκίνος του μαστού είναι ο συχνότερα εμφανιζόμενος μη δερματικός καρκίνος στις Αμερικανίδες γυναίκες, με εκτιμώμενα 51.400 κρούσματα μη διηθητικού (in situ) πορογενούς καρκινώματος (Ductal carcinoma in situ, DCIS) και 287.850 κρούσματα διηθητικού καρκίνου του μαστού για το 2022. Έτσι, λιγότερο από μία στις έξι γυναίκες διαγνωσθείσες με καρκίνο του μαστού πεθαίνουν εξαιτίας της ασθένειας. Σε σύγκριση, έχει υπολογισθεί ότι περίπου 61.360 Αμερικανίδες γυναίκες θα πεθάνουν από καρκίνο του πνεύμονα το 2022. Οι άντρες αντιπροσωπεύουν το 1% των κρουσμάτων του καρκίνου του μαστού και των θανάτων εξαιτίας του καρκίνου του μαστού.

Στην Αυστραλία, το συνολικό ποσοστό πενταετούς επιβίωσης για καρκίνο του μαστού στις γυναίκες είναι 91%. Εάν ο καρκίνος περιορίζεται στον μαστό, το 96% των ασθενών θα είναι ζωντανοί πέντε χρόνια μετά τη διάγνωση. Αυτός ο αριθμός εξαιρεί όσους πεθαίνουν από άλλες ασθένειες. Εάν ο καρκίνος έχει εξαπλωθεί στους περιφερειακούς λεμφαδένες, η πενταετής επιβίωση μειώνεται στο 80%.

Υπολογίζεται ότι περίπου 19.866 γυναίκες και 164 άνδρες στην Αυστραλία διαγνώστηκαν με καρκίνο του μαστού το 2021.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραθέτει το «Our World in Data», ο καρκίνος του μαστού ήταν η τέταρτη αιτία θανάτου στον κόσμο το έτος 2019 (Γράφημα 1).

Επίσης, τα δύο επόμενα γραφήματα (γράφημα 2 και γράφημα 3) μας δείχνουν την εξέλιξη στο συνολικό ποσοστό πενταετούς επιβίωσης για καρκίνο του μαστού, μεταξύ των ετών 1999 και 2009.

Στοιχεία του «Our World in Data»

Συμπτωματολογία
Μερικοί ασθενείς δεν εμφανίζουν συμπτώματα και ο καρκίνος εντοπίζεται κατά τη διάρκεια μιας μαστογραφίας ή μιας φυσικής εξέτασης από τον γιατρό.

Μερικά από τα συμπτώματα που μπορεί να υποδηλώνουν τη νόσο, είναι τα ακόλουθα:

• νέα εξογκώματα ή πάχυνση στο στήθος, ειδικά εάν εμφανίζονται σε έναν μόνο μαστό
• πληγές θηλής, αλλαγή στο σχήμα της θηλής
• εκκένωση θηλής ή περιστροφή
• αλλαγές στο μέγεθος ή το σχήμα του μαστού
• λακκάκι του δέρματος του μαστού
• δυσφορία ή πρήξιμο στη μασχάλη
• εξάνθημα ή κόκκινο πρησμένο στήθος
• συνεχιζόμενος πόνος που δεν σχετίζεται με τον εμμηνορροϊκό κύκλο που παραμένει μετά την περίοδo και εμφανίζεται μόνο σε έναν μαστό
• αυξημένη πυκνότητα μαστικού ιστού (όπως εντοπίζεται στη μαστογραφία).

Ο καρκίνος του μαστού μπορεί να παρουσιάζεται με περισσότερα του ενός συμπτώματα, αλλά το πλέον αξιοσημείωτο σύμπτωμα είναι συνήθως ένα εξόγκωμα (όγκος) ή μια περιοχή πυκνού ιστού του μαστού.

Οι περισσότεροι τέτοιοι όγκοι, που πολλές φορές μπορεί εύκολα να ψηλαφηθούν, δεν είναι καρκινικοί, αλλά αποτελούν το αίτιο και την καλύτερη επιλογή για να απευθυνθεί αμέσως η ασθενής στον γιατρό της και να προχωρήσει σε έλεγχο, υπό τις οδηγίες του.

Είναι λοιπόν απαραίτητο να επισκεφτεί μια γυναίκα τον γιατρό της, αν αντιληφθεί κάποιο από τα παρακάτω συμπτώματα:

• Αλλαγή στο μέγεθος ή στο σχήμα του ενός ή και των δύο μαστών
• Εκκρίσεις από οποιαδήποτε από τις θηλές, οι οποίες μπορεί να είναι «λεκιασμένες» με αίμα
• Εξόγκωμα ή οίδημα σε οποιαδήποτε από τις μασχάλες
• Λακκάκια στο δέρμα των μαστών
• Εξάνθημα πάνω ή γύρω από τη θηλή
• Αλλαγή στην εμφάνιση της θηλής, όπως η βύθιση στο στήθος.

Ο πόνος στο στήθος δεν συνδέεται συνήθως με τον καρκίνο του μαστού.

Αιτίες του καρκίνου του μαστού
Σύμφωνα με το NIH των ΗΠΑ, η γήρανση (αυξανόμενη ηλικία) αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα κινδύνου για την εμφάνιση των περισσότερων καρκίνων. Άλλοι παράγοντες κινδύνου που ενοχοποιούνται για την εμφάνιση του καρκίνου του μαστού, είναι οι ακόλουθοι:

• Οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του μαστού
• Σημαντική γενετική προδιάθεση
• Κληρονομικότητα μεταλλάξεων στα γονίδια BRCA2, BRCA1 και CHEK2
• Κατανάλωση αλκοόλ
• Ιστορικό εμμήνου ρύσεως (έναρξη της περιόδου πριν από την ηλικία των 12 ετών /καθυστερημένη εμμηνόπαυση)
• Ατεκνία
• Πρώτη κύηση σε μεγάλη ηλικία
• Παχυσαρκία (μετεμμηνοπαυσιακή)
• Ατομικό ιστορικό καρκίνου του μαστού
• Ατομικό ιστορικό καλοήθους πάθησης του μαστού (benign breast disease, BBD) (υπερπλαστικές μορφές της BBD)
• Έκθεση σε γυναικείες ορμόνες (φυσικές και χορηγούμενες – Ιστορικό ορμονικής θεραπείας)
• Συνδυασμός θεραπείας υποκατάστασης ορμονών με οιστρογόνο και προγεστερόνη
• Έκθεση σε ακτινοθεραπεία στο στήθος/θώρακα.
• Αυξημένα επίπεδα οιστρογόνων.

Παράγοντες που συνδέονται με τον τρόπο ζωής και μπορούν να αυξήσουν μερικώς τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού σε άνδρες και γυναίκες, είναι οι ακόλουθοι:

• το να είναι κάποιος υπέρβαρος
• ανεπαρκής σωματική άσκηση (δραστηριότητα)
• αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ.

Φαίνεται επίσης να υπάρχει συσχέτιση με κάποιες καλοήθεις νόσους του μαστού και προηγούμενη έκθεση σε ακτινοβολία. Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι υπάρχουν διαθέσιμες εκτιμήσεις κινδύνου, συγκεκριμένες ανάλογα με την ηλικία, για να βοηθήσουν στην παροχή συμβουλών και στον σχεδιασμό στρατηγικών προσυμπτωματικού ελέγχου για τις γυναίκες με οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του μαστού. Από όλες τις γυναίκες με καρκίνο του μαστού, το 5% έως 10% μπορεί να έχει μετάλλαξη βλαστικής σειράς των γονιδίων BRCA1 και BRCA2. Ο εκτιμώμενος κίνδυνος εμφάνισης καρκίνου του μαστού κατά τη διάρκεια όλης της ζωής σε γυναίκες με μεταλλάξεις στα BRCA1 και BRCA2 είναι 40% εώς 85%.

Οι φορείς των μεταλλαγμένων γονιδίων με ιστορικό καρκίνου του μαστού έχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ετερόπλευρης νόσου που μπορεί να είναι έως και 5% ετησίως. Οι άνδρες φορείς μεταλλάξεων του BRCA2 έχουν επίσης αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού. Οι μεταλλάξεις, είτε στο γονίδιο BRCA1 είτε στο γονίδιο BRCA2, προσδίδουν επίσης αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου των ωοθηκών ή άλλων πρωτοπαθών καρκίνων. Μόλις εντοπιστεί μια μετάλλαξη του BRCA1 ή του BRCA2, τα άλλα μέλη της οικογένειας του φορέα μπορούν να παραπεμφθούν για γενετική συμβουλευτική και έλεγχο.

Τέλος, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι υπάρχουν και προστατευτικοί παράγοντες, που μπορεί να βοηθήσουν στη μείωση του κινδύνου εμφάνισης του γυναικείου καρκίνου του μαστού, ανάμεσα στους οποίους χαρακτηριστικά αναφέρουμε τους ακόλουθους:

• Χρήση οιστρογόνων σε γυναίκες που έχουν υποστεί υστερεκτομή
• Σωματική άσκηση
• Τεκνοποίηση σε νεαρή ηλικία
• Θηλασμός
• Εκλεκτικοί τροποποιητές υποδοχέων οιστρογόνων
• Αναστολείς ή αδρανοποιητές της αρωματάσης
• Προφυλακτική μαστεκτομή
• Προφυλακτική ωοθηκεκτομή.

Διάγνωση
Θα πρέπει αρχικά να υπογραμμίσουμε ότι οι κλινικές μελέτες έχουν αποδείξει ότι ο προσυμπτωματικός έλεγχος των ασυμπτωματικών γυναικών με μαστογραφία με ή χωρίς κλινική εξέταση του μαστού, μειώνει τη θνησιμότητα από τον καρκίνο του μαστού.

Σύμφωνα με το NIH των ΗΠΑ, η ευρεία υιοθέτηση του προσυμπτωματικού ελέγχου αυξάνει την επίπτωση του καρκίνου του μαστού σε έναν δεδομένο πληθυσμό και αλλάζει τα χαρακτηριστικά των καρκίνων που εντοπίζονται, οδηγώντας σε αυξημένη επίπτωση των καρκίνων χαμηλού κινδύνου, των προκαρκινικών αλλοιώσεων και των DCIS. Πληθυσμιακές μελέτες από τις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο έχουν δείξει μια αύξηση στην επίπτωση του DCIS και του διηθητικού καρκίνου του μαστού από τη δεκαετία του 1970, η οποία έχει αποδοθεί στη διαδεδομένη υιοθέτηση τόσο της μετεμμηνοπαυσιακής ορμονικής θεραπείας όσο και της μαστογραφίας προσυμπτωματικού ελέγχου. Την τελευταία δεκαετία, οι γυναίκες έχουν αποφύγει τη χρήση μετεμμηνοπαυσιακών ορμονών, και ως εκ τούτου η επίπτωση του καρκίνου του μαστού έχει μειωθεί, ωστόσο όχι στα επίπεδα που είχαν παρατηρηθεί πριν από την ευρεία χρήση της μαστογραφίας προσυμπτωματικού ελέγχου.

Σύμφωνα με τα Διαγνωστικά/Θεραπευτικά Πρωτόκολλα του Απριλίου 2019, ο ασυμπτωματικός έλεγχος υλοποιείται και αφορά:

Γυναίκες μέσου (γενικού) κινδύνου

• 25-39 ετών
  Κλινική εκτίμηση κάθε 1-3 έτη
  Μηνιαία αυτοεξέταση μαστού
• ≥40 ετών
  Ετήσια κλινική εκτίμηση
  Ετήσια μαστογραφία (κατά προτίμηση ψηφιακή)
  Υπερηχογράφημα μαστών ή/και μαγνητική τομογραφία (MRI) βάσει απεικονιστικών και κλινικών ενδείξεων
  Μηνιαία αυτοεξέταση.
• Γυναίκες υψηλού κινδύνου
  Κλινική εκτίμηση κάθε 6-12 μήνες
  Ετήσια μαστογραφία (έναρξη μετά τα 30 έτη και πάντα τουλάχιστον 10 χρόνια πριν από τη διάγνωση στο νεαρότερο μέλος της οικογένειας)
  Ετήσια MRI μαστών βάσει ενδείξεων.

Σύμφωνα με τα Διαγνωστικά/Θεραπευτικά Πρωτόκολλα του Απριλίου 2019, ως γυναίκες υψηλού κινδύνου νοούνται οι κάτωθι:

• Ατομικό ιστορικό προηγούμενου καρκίνου μαστού
• Ασθενείς οι οποίες έχουν λάβει ακτινοθεραπεία στον θώρακα σε ηλικία 10-30 ετών για οποιονδήποτε λόγο
• Γυναίκες με εκτιμώμενο διά βίου κίνδυνο >20% σύμφωνα με τα κλινικά στοιχεία, που σχετίζονται κυρίως με το κληρονομικό ιστορικό:
  Γνωστή μετάλλαξη στην οικογένεια των γονιδίων BRCA1, BRCA2, PTEN, p53
  ≥ 2 διαγνώσεις καρκίνου μαστού σε ένα μέλος της οικογένειας
  ≥2 μέλη με διάγνωση καρκίνου μαστού με το ένα σε ηλικία ≤50 ετών
  Ιστορικό καρκίνου των ωοθηκών
  Ιστορικό ανδρικού καρκίνου μαστού
  Καρκίνος μαστού σε ηλικία ≤45 ετών
  ≥3 μέλη (ειδικά με μικρή ηλικία διάγνωσης) με διάγνωση καρκίνου μαστού, παγκρέατος, προστάτη, επινεφριδίων, στομάχου, παχέος εντέρου, ενδομητρίου, θυρεοειδούς, νεφρού, μελανώματος, λευχαιμίας, σαρκώματος και όγκων εγκεφάλου.

Η αξιολόγηση της ασθενούς όταν υπάρχει υποψία για καρκίνο του μαστού και η διαχείρισή της, περιλαμβάνουν γενικώς τα ακόλουθα:

• Επιβεβαίωση της διάγνωσης
• Εκτίμηση του σταδίου της νόσου
• Επιλογή της θεραπείας.

Σύμφωνα με τα Διαγνωστικά/Θεραπευτικά Πρωτόκολλα που εκδόθηκαν από το Υπουργείο Υγείας τον Απρίλιο του 2019, είναι πάντοτε αναγκαία η λεπτομερής κλινική εξέταση και η λήψη ιστορικού της ασθενούς.

Συγκεκριμένα, στα Διαγνωστικά/Θεραπευτικά Πρωτόκολλα αναφέρονται τα εξής:

Εκτίμηση ψηλαφητής βλάβης

• Αξιολόγηση του ευρήματος είτε με παρακέντηση με λεπτή βελόνα (FNA) και κυτταρολογική εξέταση του υλικού είτε με παρακέντηση με κόπτουσα βελόνα (core biopsy) και ιστολογική εξέταση.
• Σε περίπτωση κακοήθειας, στο υλικό της κόπτουσας βελόνας προσδιορίζονται ο ιστολογικός τύπος, ο βαθμός κακοήθειας (grade), ER, PR, HER-2 και Ki-67.

Εκτίμηση αψηλάφητης βλάβης (μόνο απεικονιστικό εύρημα)

• Τα προαναφερθέντα στην ψηλαφητή βλάβη, αλλά υπό απεικονιστική καθοδήγηση.

Επί αδυναμίας ταυτοποίησης της βλάβης με τα προαναφερθέντα ή επί άλλων ενδείξεων, όπως ανάδειξη ατυπίας κ.λπ., συνιστάται ανοιχτή χειρουργική βιοψία για παθολογο-ανατομική διάγνωση.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να αναφέρουμε ότι οι συνήθεις εξετάσεις και διαδικασίες που χρησιμοποιούνται για τη διάγνωση του καρκίνου του μαστού, είναι οι ακόλουθες:

• Μαστογραφία
• Υπέρηχος
• Μαγνητική τομογραφία μαστών (Magnetic Resonance Imaging, MRI), εάν ενδείκνυται κλινικά.
• Βιοψία.

Στα Διαγνωστικά/Θεραπευτικά Πρωτόκολλα που εκδόθηκαν τον Απρίλιο του 2019, στο κεφάλαιο «Διαγνωστικός Έλεγχος», αναφέρονται τα ακόλουθα:

Κλινικά πρώιμος καρκίνος του μαστού

• Ακτινογραφία θώρακα (F+P)
• Υπερηχογράφημα ήπατος
• Αιματολογικές εξετάσεις
  Γενική αίματος
  Ουρία, σάκχαρο, κρεατινίνη
  Ηπατική βιοχημεία
  Ca2+ ορού

Κλινικά τοπικά προχωρημένος καρκίνος του μαστού (>5 cm, block μασχαλιαίων λεμφαδένων, φλεγμονώδης καρκίνος)

• Αξονική τομογραφία θώρακα
• Αξονική τομογραφία άνω και κάτω κοιλίας ή/και MRI επί ευρημάτων
• Ολόσωμο σπινθηρογράφημα οστών
• Αιματολογικές εξετάσεις
  Γενική αίματος
  Ουρία, σάκχαρο, κρεατινίνη
  Ηπατική βιοχημεία
  Ca2+ ορού
  CA15-3

Κλινικά μεταστατικός καρκίνος του μαστού
Ακολουθούνται τα προαναφερθέντα στον κλινικά τοπικά προχωρημένο καρκίνο του μαστού.

Στο NIH των ΗΠΑ αναφέρεται ότι, παθολογικά, ο καρκίνος του μαστού μπορεί να είναι μια πολυκεντρική και αμφοτερόπλευρη νόσος. Η αμφοτερόπλευρη νόσος είναι σχετικά πιο κοινή σε ασθενείς με διηθητικό λοβιακό καρκίνωμα. Δέκα χρόνια μετά τη διάγνωση, ο κίνδυνος για την εμφάνιση πρωτοπαθούς καρκίνου στον ετερόπλευρο μαστό κυμαίνεται από 3% έως 10%, ωστόσο η ενδοκρινική θεραπεία μειώνει αυτόν τον κίνδυνο. Η εμφάνιση αμφοτερόπλευρου καρκίνου του μαστού σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο για απομακρυσμένη υποτροπή. Όταν η διάγνωση του καρκίνου του μαστού σε φορείς μεταλλάξεων των BRCA1/BRCA2 είχε γίνει πριν από την ηλικία των 40 ετών, ο κίνδυνος για αμφοτερόπλευρο καρκίνο του μαστού άγγιξε σχεδόν το 50% κατά τα επόμενα 25 χρόνια.

Οι ασθενείς που έχουν καρκίνο του μαστού θα χρειαστεί να υποβληθούν σε αμφοτερόπλευρη μαστογραφία κατά την αρχική διάγνωση, ώστε να αποκλειστεί ο σύγχρονος αμφοτερόπλευρος καρκίνος του μαστού. Για την ανίχνευση είτε υποτροπής στον ομόπλευρο μαστό σε ασθενείς που υποβάλλονται σε θεραπεία με χειρουργική επέμβαση διατήρησης μαστού είτε ενός δεύτερου πρωτοπαθούς καρκίνου στον ετερόπλευρο μαστό, οι ασθενείς θα χρειαστεί να συνεχίσουν να ελέγχονται τακτικά μέσω κλινικής εξέτασης μαστού και μαστογραφιών.

Ο ρόλος της MRI στον προσυμπτωματικό έλεγχο του ετερόπλευρου μαστού και στην παρακολούθηση των γυναικών που έχουν υποβληθεί σε θεραπεία με χειρουργική επέμβαση διατήρησης μαστού, συνεχίζει να εξελίσσεται. Επειδή έχει αποδειχθεί ότι η MRI μαστών οδηγεί σε αυξημένο ποσοστό ανίχνευσης της νόσου που διαφεύγει της μαστογραφίας, η επιλεκτική χρήση της MRI για πρόσθετο προσυμπτωματικό έλεγχο γίνεται ολοένα και συχνότερα, παρά την απουσία τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων δεδομένων. Μιας και μόνο το 25% των θετικών ευρημάτων μέσω της MRI μαστών αντιπροσωπεύουν κακοήθεια, συνιστάται να γίνεται ιστοπαθολογική επιβεβαίωση της νόσου πριν από την όποια θεραπεία. Είναι άγνωστο εάν αυτό το υψηλό ποσοστό ανίχνευσης της νόσου θα μεταφραστεί σε βελτιωμένη έκβαση της θεραπείας.

Προγνωστικοί παράγοντες
Προτού περάσουμε στη Θεραπεία του Καρκίνου του Μαστού, θα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι ή νόσος αυτή συχνά αντιμετωπίζεται με διάφορους συνδυασμούς χειρουργικής επέμβασης, ακτινοθεραπείας, χημειοθεραπείας και ορμονοθεραπείας. Η πρόγνωση όμως και η επιλογή της θεραπείας μπορεί να επηρεαστούν από τα ακόλουθα κλινικά και παθολογικά χαρακτηριστικά (με βάση τη συμβατική ιστολογία και ανοσοϊστοχημεία):

• Την εμμηνοπαυσιακή κατάσταση της ασθενούς
• Το στάδιο νόσου
• Τον βαθμό του πρωτοπαθούς όγκου
• Την κατάσταση υποδοχέων οιστρογόνων (estrogen receptor, ER) και προγεστερόνης (progesterone receptor, PR) του όγκου
• Την υπερέκφραση και/ή γονιδιακή ενίσχυση του υποδοχέα τύπου 2 του ανθρώπινου επιδερμικού αυξητικού παράγοντα (human epidermal growth factor type 2 receptor, HER2/neu)
• Τον ιστολογικό τύπο. Ο καρκίνος του μαστού κατηγοριοποιείται σε μια ποικιλία ιστολογικών τύπων, εκ των οποίων κάποιοι έχουν προγνωστική σημασία. Προγνωστικά ευνοϊκοί ιστολογικοί τύποι περιλαμβάνουν το βλεννώδες καρκίνωμα, το μυελοειδές καρκίνωμα και το σωληνώδες καρκίνωμα.

Στα Διαγνωστικά/Θεραπευτικά Πρωτόκολλα που εκδόθηκαν τον Απρίλιο του 2019, στο κεφάλαιο «Προγνωστικοί και Προβλεπτικοί Δείκτες Καρκινώματος του Μαστού», αναφέρονται τα εξής: «Σημαντικοί προγνωστικοί και προβλεπτικοί ανταπόκρισης σε θεραπεία, δείκτες στο καρκίνωμα μαστού, είναι οι ορμονικοί υποδοχείς οιστρογόνων (ER) και προγεστερόνης (PR) και ο υποδοχέας του ανθρώπινου επιδερμιδικού αυξητικού παράγοντα HER2/neu/cerbΒ2. Οι δείκτες αυτοί πρέπει να ελέγχονται κατά τη διάγνωση όλων των καρκίνων του μαστού, πρώιμων ή μεταστατικών. Ο δείκτης κυτταρικού πολλαπλασιασμού Ki67, ενδεικτικός της βιολογίας του όγκου, μπορεί επίσης να μελετηθεί κατά τη διάγνωση».

Στο ίδιο κείμενο και στο κεφάλαιο «Αξιολόγηση Ορμονικών Υποδοχέων», αναφέρονται λεπτομερώς τόσο οι προϋποθέσεις, όσο και η μεθοδολογία.

Αντίστοιχα, στο NIH των ΗΠΑ αναφέρεται ότι η ανάλυση του μοριακού προφίλ του καρκίνου του μαστού περιλαμβάνει τα ακόλουθα:

• Έλεγχος κατάστασης των ER και PR
• Έλεγχος κατάστασης του HER2/neu
• Έλεγχος γονιδιακού προφίλ με τη χρήση της ανάλυσης μικροσυστοιχίας (microarray) ή της αλυσιδωτής αντίδρασης αντίστροφης μεταγραφής – πολυμεράσης (π.χ. MammaPrint, Oncotype DX).

Βάσει των αποτελεσμάτων του ελέγχου για τους ER, PR και HER/neu, ο καρκίνος του μαστού κατηγοριοποιείται σε έναν από τους ακόλουθους τύπους:

• Θετικός στους ορμονικούς υποδοχείς
• Θετικός στον HER2/neu
• Τριπλά αρνητικός (αρνητικός στους ER, PR και HER2/neu).

Η κατάσταση των ER, PR και HER2/neu του όγκου είναι σημαντική για τον καθορισμό της πρόγνωσης και την πρόβλεψη της ανταπόκρισης σε ενδοκρινική και HER2-στοχευμένη θεραπεία. Η ομάδα συναίνεσης της Αμερικανικής Εταιρείας Κλινικής Ογκολογίας (American Society of Clinical Oncology) και του Κολλεγίου των Αμερικανών Παθολόγων (College of American Pathologists), έχει δημοσιεύσει οδηγίες για να βοηθήσει στην τυποποίηση της απόδοσης, της ερμηνείας και της αναφοράς των αναλύσεων που χρησιμοποιούνται για την εκτίμηση της κατάστασης των ER-PR μέσω ανοσοϊστοχημείας και της κατάστασης του HER2/neu μέσω ανοσοϊστοχημείας και in situ υβριδισμού.

Σύμφωνα πάντα με το NIH των ΗΠΑ, οι εξετάσεις γονιδιακού προφίλ, «ανάμεσα στα άλλα», περιλαμβάνουν τα ακόλουθα:

• MammaPrint: η πρώτη εξέταση γονιδιακού προφίλ που πήρε έγκριση από τον Αμερικανικό Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) ήταν η εξέταση γενετικής υπογραφής MammaPrint. Η εξέταση γενετικής υπογραφής για 70 γονίδια κατηγοριοποιεί τους όγκους σε προγνωστικές κατηγορίες υψηλού και χαμηλού κινδύνου. Ο στόχος της δοκιμής MINDACT (NCT00433589) ήταν να καθορίσει την κλινική χρησιμότητα και το όφελος για τον ασθενή της επικουρικής χημειοθεραπείας (βλ. παρακάτω).
• Oncotype DX: Η γονιδιακή ανάλυση Oncotype DX 21 είναι η εξέταση γονιδιακού προφίλ με την πιο εκτεταμένη κλινική επικύρωση μέχρι σήμερα και εφαρμόζεται σε καρκίνο του μαστού θετικό στους ορμονικούς υποδοχείς. Το σκορ υποτροπής για τα 21 γονίδια δημιουργείται με βάση τα επίπεδα έκφρασης καθενός από αυτά τα 21 γονίδια:
  σκορ υποτροπής <18: χαμηλός κίνδυνος
  σκορ υποτροπής ≥18 και <31: ενδιάμεσος κίνδυνος
  σκορ υποτροπής ≥31: υψηλός κίνδυνος.

Θεραπεία
Στα Διαγνωστικά/Θεραπευτικά Πρωτόκολλα του Απριλίου 2019 αναφέρεται, σχετικά με την ανάπτυξη των θεραπευτικών ογκολογικών πρωτοκόλλων, ότι έχουν ληφθεί υπόψη:

• η κατηγοριοποίηση των θεραπευτικών σχημάτων ή θεραπευτικών συνδυασμών σε νεοδιαγνωσθέν νόσημα/νεόπλασμα
• η κατηγοριοποίηση των θεραπευτικών σχημάτων ή θεραπευτικών συνδυασμών σε υποτροπιάζον ή ανθεκτικό νόσημα/νεόπλασμα.

«Μολονότι η σταδιοποίηση του καρκίνου του μαστού βασίζεται στα ανατομικά στοιχεία του συστήματος TNM, πολύ πρόσφατα έγινε αποδεκτό από την Αμερικανική Κοινή Επιτροπή για τον Καρκίνο (American Joint Commission of Cancer, AJCC) πως θα πρέπει να ενσωματωθούν συγκεκριμένοι βιολογικοί παράγοντες στο σταδιοποιητικό σύστημα, προκειμένου να προσδιορισθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια η πρόγνωση της νόσου και επομένως με μεγαλύτερη ορθότητα η θεραπευτική επιλογή», αναφέρεται στο κείμενο των Διαγνωστικών/Θεραπευτικών Πρωτοκόλλων του Απριλίου 2019.

Στους παράγοντες αυτούς, όπως αναφέρεται στην 8η έκδοση του Εγχειριδίου Σταδιοποίησης του Καρκίνου της AJCC, περιλαμβάνονται η διαφοροποίηση του όγκου, η έκφραση υποδοχέων οιστρογόνων (ER), υποδοχέων προγεστερόνης (PR) και HER2, καθώς και η βαθμολογία εμπορικά διαθέσιμων προγνωστικών γονιδιακών υπογραφών (όπως, π.χ., Oncotype DX, MammaPrint ή EndoPredict).

Όπως μας ενημερώνει το NIH των ΗΠΑ, το σύστημα σταδιοποίησης της Αμερικανικής Κοινής Επιτροπής για τον Καρκίνο (American Joint Committee on Cancer, AJCC) παρέχει μια στρατηγική για την ομαδοποίηση των ασθενών σε σχέση με την πρόγνωση. Οι θεραπευτικές αποφάσεις σχηματίζονται εν μέρει σύμφωνα με τις κατηγορίες σταδιοποίησης, αλλά επίσης σύμφωνα και με άλλους κλινικούς παράγοντες όπως αυτοί που ακολουθούν παρακάτω, κάποιοι από τους οποίους λαμβάνονται υπόψη και στον καθορισμό του σταδίου του καρκίνου:

• Μέγεθος όγκου
• Κατάσταση λεμφαδένων
• Επίπεδα των ER και PR στον καρκινικό ιστό
• Κατάσταση του HER2/neu στον όγκο
• Βαθμός όγκου
• Εμμηνοπαυσιακή κατάσταση
• Γενικότερη υγεία ασθενούς.

Για τον προσδιορισμό του καρκίνου του μαστού, η AJCC έχει ορίσει τη σταδιοποίηση σύμφωνα με την ταξινόμηση του TNM (Tumor, Node, Metastasis: όγκος, λεμφαδένας, μεταστάσεις). Ο βαθμός του όγκου καθορίζεται από τα μορφολογικά του χαρακτηριστικά, όπως οι σωληνώδεις σχηματισμοί, ο πυρηνικός πλειομορφισμός και ο μιτωτικός δείκτης.

Πηγη: https://hellenicmedicalreview.gr/

Ο καρκίνος του μαστού θεραπεύεται με ποικίλους τρόπους. Το κατάλληλο είδος θεραπευτικής προσέγγισης εξαρτάται από το είδος του καρκίνου, καθώς και από το πόσο και πού αυτός έχει επεκταθεί σε άλλα μέρα μέρη του σώματος. Οι ασθενείς με καρκίνο του μαστού συνήθως λαμβάνουν περισσότερες της μίας θεραπείας.

Οι σημαντικότερες από αυτές είναι:

• Χειρουργική θεραπεία
• Χημειοθεραπεία, που έχει ως στόχο τη συρρίκνωση των καρκινικών κυττάρων
• Ορμονική θεραπεία, που έχει ως στόχο να αποκόψει τον καρκίνο από τη δυνατότητα να λαμβάνει τις ορμόνες εκείνες που χρειάζεται και διευκολύνουν την ανάπτυξή του
• Βιολογική θεραπεία, που έχει ως στόχο να ισχυροποιήσει το ανοσοποιητικό σύστημα, έτσι ώστε να το βοηθήσουν να αντιμετωπίσει τα καρκινικά κύτταρα
• Ακτινοθεραπεία (Radiation therapy), όπου μέσα από τη χρήση ακτίνων υψηλής ενέργειας γίνεται προσπάθεια να καταστραφούν τα καρκινικά κύτταρα.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι η αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού, όπως συμβαίνει και με πολλά άλλα πολύπλοκα νοσήματα, απαιτούν τη συνεργασία περισσότερων της μίας ειδικότητας γιατρών. Στη συγκεκριμένη πάθηση η συνεργασία ανάμεσα σε ογκολόγους, χειρουργούς και ακτινοθεραπευτές είναι τις περισσότερες φορές επιβεβλημένη.

Όσον αφορά τη συστηματική αγωγή, και σύμφωνα με τα όσα αναφέρονται στα Διαγνωστικά/Θεραπευτικά Πρωτόκολλα του Απριλίου 2019, ο κλινικά μη μεταστατικός καρκίνος του μαστού μπορεί να διακριθεί σε εγχειρήσιμη (κλινικά στάδια Ι, ΙΙ και ορισμένοι ΙΙΙΑ όγκοι) και μη εγχειρήσιμη νόσο (κλινικά στάδια ΙΙΙΒ, ΙΙΙC και ορισμένοι ΙΙΙΑ όγκοι). Οι πλέον βασικές παράμετροι, που συνυπολογίζονται στο σχεδιασμό της συστηματικής αγωγής, είναι η έκφραση των ορμονικών υποδοχέων, η έκφραση του HER2, η μασχαλιαία λεμφαδενική νόσος (Ν) και το μέγεθος του όγκου (Τ). Γενικά, η χημειοθεραπεία θα πρέπει να χορηγείται εντός 12 εβδομάδων από το χειρουργείο.

Στις σελίδες που ακολουθούν θα αναφερθούμε στα φάρμακα που χορηγούνται στον καρκίνο του μαστού και θα επικεντρωθούμε τόσο σε αυτά που αναφέρονται στα Διαγνωστικά/Θεραπευτικά Πρωτόκολλα, όσο και στις νεότερες θεραπείες. Λεπτομέρειες σχετικά με τους όρους κάτω από τους οποίους χορηγείται η εκάστοτε θεραπευτική αγωγή που αναφέρεται στις σελίδες που ακολουθούν, μπορείτε να δείτε στα Διαγνωστικά/Θεραπευτικά Πρωτόκολλα του Απριλίου 2019.

Χημειοθεραπεία
Στις περισσότερες περιπτώσεις, η χημειοθεραπεία έχει το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα όταν χρησιμοποιούνται περισσότερα από ένα φάρμακα ταυτόχρονα. Συχνά, χρησιμοποιούνται συνδυασμοί 2 ή 3 φαρμάκων.

Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι οι γιατροί που είναι εξειδικευμένοι στην αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού, χρησιμοποιούν πολλούς διαφορετικούς συνδυασμούς και δεν είναι σαφές ότι κάποιος συγκεκριμένος συνδυασμός φαρμάκων είναι ο καλύτερος για όλους τους ασθενείς.

Επικουρική και νεο-επικουρική χημειοθεραπεία
Στην κατηγορία αυτή συμπεριλαμβάνονται, σύμφωνα πάντα με την «American Cancer Society»:

• Anthracyclines, όπως η Doxorubicin (Adriamycin) και Epirubicin (Ellence)
• Taxanes, όπως το Paclitaxel (Taxol) και Docetaxel (Taxotere)
• 5-Fluorouracil (5-FU) ή Capecitabine (Xeloda)
• Cyclophosphamide (Cytoxan)
• Carboplatin (Paraplatin).

Η επικουρική χημειοθεραπεία μπορεί να χορηγηθεί μετά τη χειρουργική επέμβαση, προκειμένου να εξοντωθούν τυχόν καρκινικά κύτταρα που ενδεχομένως έχουν «μείνει πίσω» ή έχουν εξαπλωθεί αλλά δεν μπορούν να φανούν ακόμη στις απεικονιστικές εξετάσεις.

Η νεο-επικουρική χημειοθεραπεία δύναται να χορηγηθεί στην προσπάθειά μας να συρρικνωθεί ο όγκος, έτσι ώστε να μπορεί να αφαιρεθεί με λιγότερο εκτεταμένη χειρουργική επέμβαση. Ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο η νεο-επικουρική χημειοθεραπεία χρησιμοποιείται συχνά προκειμένου να αφαιρεθούν χειρουργικά όγκοι που είναι πολύ μεγάλοι όταν διαγνωστούν για πρώτη φορά ή είναι φλεγμονώδεις καρκίνοι του μαστού ή είναι πολλοί λεμφαδένες που εμπλέκονται με καρκίνο.

Εάν μετά τη χορήγηση νεο-επικουρικής χημειοθεραπείας εξακολουθούν να υπάρχουν καρκινικά κύτταρα όταν υλοποιηθεί η χειρουργική επέμβαση (residual disease – υπολειμματική νόσος), μπορεί να προσφερθεί στον ασθενή περισσότερη χημειοθεραπεία (επικουρική χημειοθεραπεία), προκειμένου να μειωθούν οι πιθανότητες επανεμφάνισης του καρκίνου (υποτροπή).

Χημειοθεραπευτικά φάρμακα που χορηγούνται στον μεταστατικό καρκίνο του μαστού

• Ταξάνες: Paclitaxel (Taxol), Docetaxel (Taxotere), καθώς και Albumin-bound Paclitaxel (Abraxane)
• Ixabepilone (Ixempra)
• Eribulin (Halaven)
• Ανθρακυκλίνες: Doxorubicin (Adria­mycin), liposomal doxorubicin (Doxil) και epirubicin (Ellence)
• Παράγωγα πλατίνας (Cisplatin, carboplatin)
• Vinorelbine (Navelbine)
• Capecitabine (Xeloda)
• Gemcitabine (Gemzar)
• Συμπλέγματα φαρμάκου με αντισώματα: (Ado-trastuzumab emtansine [Kadcyla], Fam-trastuzumab derux­tecan [Enhertu], Sacituzumab govi­tecan [Trodelvy])

Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι αν και συνδυασμοί φαρμάκων χρησιμοποιούνται συχνά για τη θεραπεία του πρώιμου καρκίνου του μαστού, ο προχωρημένος καρκίνος του μαστού συχνά αντιμετωπίζεται με συγκεκριμένα μεμονωμένα χημειο-θεραπευτικά φάρμακα. Επιπλέον, ορισμένοι συνδυασμοί φαρμάκων, όπως για παράδειγμα ο συνδυασμός Paclitaxel και Gemcitabine, συχνά χορηγούνται για την αντιμετώπιση του μεταστατικού καρκίνου του μαστού.

Σύμφωνα με μια έκθεση του CADTH, που δημοσιεύτηκε τον Οκτώβριο του 2018, το ποσοστό πενταετούς επιβίωσης συνολικά από τον καρκίνο του μαστού των γυναικών στον Καναδά που υπόκεινται σε θεραπεία, είναι σχετικά υψηλό και ανέρχεται στο 87%. Ωστόσο, αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στους καρκίνους πρώιμου σταδίου Ι και ΙΙ, οι οποίοι αποτελούν περισσότερο από το 80% όλων των καρκίνων του μαστού στις γυναίκες. Το ποσοστό πενταετούς επιβίωσης μειώνεται στο 24% για τους καρκίνους που έχουν δώσει μετάσταση σε άλλους ιστούς, ενώ η διάμεση επιβίωση για τις γυναίκες με καρκίνο του μαστού σταδίου IV είναι 18 έως 24 μήνες. Η μετάσταση στο ήπαρ σχετίζεται με μια ιδιαίτερα κακή πρόγνωση και η χειρουργική επέμβαση θεωρείται η μόνη θεραπεία. Ωστόσο, μόνο το 20% των ασθενών είναι επιλέξιμοι για τη χειρουργική επέμβαση. Χωρίς θεραπεία, η διάμεση επιβίωση για ασθενείς με καρκίνο του μαστού που έχουν υποστεί ηπατικές μεταστάσεις είναι περίπου έξι μήνες.

Η συστημική θεραπεία είναι η τυπική θεραπεία για τον μεταστατικό καρκίνο του μαστού. Ωστόσο, η τοπική ή περιφερειακή-περιοχική διαχείριση (local or regional) του πρωτοπαθούς όγκου και της περιφερειακής νόσου μπορεί να προσφερθεί ως ανακουφιστική θεραπεία σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χειρουργική επέμβαση. Υπάρχουν πρώιμα στοιχεία από μελέτες, που υποδηλώνουν ότι η τοπική θεραπεία μπορεί να παρατείνει την επιβίωση, αν και απαιτείται περαιτέρω έρευνα για την υποστήριξη της ευρείας χρήσης για τον σκοπό αυτό.

Είναι σημαντικό να επισημάνουμε τη σημαντική εξέλιξη της επιστήμης τα τελευταία χρόνια που αφορά την εξατομίκευση της θεραπείας, όπως καθορίζεται από τα ξεχωριστά ποιοτικά χαρακτηριστικά κάθε όγκου. Είναι πλέον γενικά αποδεκτή η άποψη ότι κάτω από τον όρο «καρκίνος του μαστού», όπως εξάλλου και για άλλες μορφές καρκίνου, περιλαμβάνονται νοσήματα με διαφορετική κλινική πορεία, διαφορετική απόκριση στις θεραπείες και καθεμιά από αυτές απαιτεί διαφορετική θεραπευτική στρατηγική.

Η τοπική ή περιοχική χημειοθεραπεία – ακτινοθεραπεία χρησιμοποιείται μαζί με τη χειρουργική επέμβαση για την αφαίρεση του όγκου. Η ενδοαρτηριακή χημειοθεραπεία, π.χ., ή η χημειοθεραπεία με ηπατική αρτηριακή έγχυση, παρέχει χημειοθεραπεία υψηλής δόσης, ή βιολογικούς παράγοντες, σε μεταστατικούς όγκους μέσω ενός προσωρινού και πλήρως απομονωμένου κυκλώματος αιμάτωσης αγγειακής κυκλοφορίας. Για παράδειγμα, η χημειοθεραπεία με ηπατική αρτηριακή έγχυση έχει σχεδιαστεί για να αξιοποιήσει την πρωτογενή παροχή αίματος στις ηπατικές μεταστάσεις, η οποία παρέχεται μέσω της ηπατικής αρτηρίας (ενώ ο μη καρκινικός ηπατικός ιστός τροφοδοτείται μέσω του συστήματος της πυλαίας κυκλοφορίας). Ο στόχος της χημειοθεραπείας με ηπατική αρτηριακή έγχυση είναι να μεγιστοποιήσει τις συγκεντρώσεις του φαρμάκου στο ήπαρ, διατηρώντας παράλληλα τη συνολική συστηματική έκθεση χαμηλή, ελαχιστοποιώντας έτσι την τοξικότητα και τις ανεπιθύμητες ενέργειες του χορηγούμενου φαρμάκου.

Στις σελίδες που ακολουθούν θα παραθέσουμε χρονολογικά, από τα παλαιότερα προς τα νεότερα, όλα τα φάρμακα που το National Cancer Institute των ΗΠΑ αναφέρει ότι χορηγούνται για την αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού. Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι για τα παλαιότερα φάρμακα που είχαν εγκριθεί πριν από τη δημιουργία του EMA και για τα οποία δεν έχει γίνει ανασκόπηση από τον ΕΜΑ, αλλά κυκλοφορούσαν στη χώρα μας από τον ΕΟΦ, με αμοιβαία ή αποκεντρωμένη διαδικασία, παραθέτουμε στοιχεία από τα αντίστοιχα SPC του ΕΟΦ.

Πίνακας φαρμάκων για τον καρκίνο του μαστού
Σχεδιάγραμμα 1: Χρονολογική σειρά έγκρισης παλαιότερων φαρμάκων για την αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού

Πίνακας 1: Παλαιότερα φάρμακα (1959 – 2000)

Σχεδιάγραμμα 2: Χρονολογική σειρά έγκρισης νεότερων φαρμάκων για την αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού

Πίνακας 2: Νεότερα φάρμακα για την αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού (2001 – 2021)

Πηγη: https://hellenicmedicalreview.gr/

Πηγη: https://www.dikaiologitika.gr/

Οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι τα διηθητικά γλοιώματα, ένας κοινός όγκος του εγκεφάλου και του νωτιαίου μυελού, διαμορφώνονται από τη γενετική τους εξέλιξη και το μικροπεριβάλλον τους, ένα εύρημα που θα μπορούσε να οδηγήσει σε πιο στοχευμένες θεραπείες στο μέλλον.

“Έχουμε εντοπίσει επιγενετικές αλλοιώσεις κατά την υποτροπή που δεν είναι μόνο προγνωστικές σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά μπορεί να οδηγήσουν σε διαφορετικές θεραπευτικές επιλογές για τους διάφορους υποτύπους και να βελτιώσουν τη μακροπρόθεσμη επιβίωση”, δήλωσε ο συγγραφέας της μελέτης D. Ryan Ormond, MD, Ph. .D., μέλος του Κέντρου Καρκίνου του Πανεπιστημίου του Κολοράντο και αναπληρωτής καθηγητής νευροχειρουργικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Κολοράντο στην Ιατρική Πανεπιστημιούπολη CU Anschutz. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στις 31 Μαΐου στο περιοδικό Cell. Οι ερευνητές εξέτασαν πώς τα γλοιώματα αλληλεπιδρούν με τον εγκέφαλο, αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου, αναπτύσσουν αντίσταση στη θεραπεία και γίνονται πιο επεμβατικά.

Εντόπισαν τρεις διακριτούς φαινότυπους στην υποτροπή του γλοιώματος – νευρωνικό, μεσεγχυματικό και πολλαπλασιαστικό. Καθένα από αυτά συγκλίνει με κυτταρικά, γενετικά και ιστολογικά χαρακτηριστικά που αποκαλύπτονται στην υποτροπή. Ορισμένα από αυτά συνδέονται με λιγότερο ευνοϊκά αποτελέσματα. Στη μελέτη, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν δείγματα συμμετεχόντων από την Κοινοπραξία Glioma Longitudinal Analysis Consortium ή την κοόρτη GLASS, που δημιουργήθηκε για να εντοπίσει τους παράγοντες της αντίστασης στη θεραπεία για το γλοίωμα. Ανέλυσαν δεδομένα αλληλουχίας RNA και/ή DNA από ζεύγη όγκων από 304 ενήλικες ασθενείς με άγριου τύπου ισοκιτρική αφυδρογονάση (IDH) και μεταλλαγμένα γλοιώματα IDH. Οι όγκοι υποτροπίασαν με συγκεκριμένους τρόπους ανάλογα με την κατάσταση μετάλλαξης IDH. Οι αλλαγές που υπέστησαν κατά τη διάρκεια της υποτροπής εξαρτήθηκαν από το πώς αλληλεπιδρούσαν με τα μικροπεριβάλλοντα που κατοικούσαν.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι πολλοί όγκοι άγριου τύπου IDH ήταν πιο διεισδυτικοί στην υποτροπή. Τα νεοπλασματικά τους κύτταρα εμφάνισαν αυξημένα προγράμματα νευρωνικής σηματοδότησης, υποδηλώνοντας έναν πιθανό ρόλο των νευρωνικών αλληλεπιδράσεων στην πυροδότηση της εξέλιξης του όγκου. Επίσης βρήκαν ότι η υπερμετάλλαξη, που συχνά προκαλείται από τη θεραπεία με φάρμακα, μαζί με την απαλοιφή του γονιδίου CDKN2A, συσχετίστηκε με πολλαπλασιασμό των καρκινικών κυττάρων κατά την υποτροπή και στους δύο υποτύπους γλοιώματος. Τόσο στους IDH-άγριου τύπου όσο και στους μεταλλαγμένους όγκους IDH, η υπερμετάλλαξη συσχετίστηκε με αυξημένο αριθμό νεοπλασματικών κυττάρων που μοιάζουν με βλαστοκύτταρα. Η ανάπτυξη αυτών των κυττάρων μείωσε τα συνολικά ποσοστά επιβίωσης των ασθενών. «Συλλογικά, αυτά τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι η γενετική εξέλιξη κατά την υποτροπή μπορεί να μεταβάλει τα νεοπλασματικά κύτταρα γλοιώματος προς έναν πιο πολλαπλασιαστικό φαινότυπο που συνδέεται με κακή πρόγνωση», κατέληξε η μελέτη.

Πηγή: https://www.healthweb.gr/

Θεραπεία τεστοστερόνης: Ένας χρόνος θεραπείας με τεστοστερόνη για άνδρες με χαμηλά επίπεδα της ορμόνης δεν φαίνεται να αυξάνει τον κίνδυνο για καρδιακά προβλήματα, ανακάλυψαν Βρετανοί ερευνητές.

«Δεν μπορέσαμε να βρούμε στοιχεία ότι η τεστοστερόνη αυξάνει τους κινδύνους θνησιμότητας ή καρδιαγγειακών και/ή εγκεφαλικών συμβάντων βραχυπρόθεσμα έως μεσοπρόθεσμα σε άνδρες με χαμηλά επίπεδα της ορμόνης», δήλωσε ο επικεφαλής της μελέτης Δρ. Channa Jayasena, επικεφαλής Ανδρολογίας στο Imperial College του Λονδίνου. Όπως εξήγησαν οι ερευνητές, η τεστοστερόνη αυξάνει τον αιματοκρίτη, ο οποίος μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο θρόμβων αίματος (φλεβική θρομβοεμβολή) που μπορεί να ταξιδέψει στην καρδιά ή τον εγκέφαλο. Ωστόσο, οι πιθανοί κίνδυνοι της θεραπείας για την καρδιά ήταν ασαφείς και προηγούμενες κλινικές δοκιμές δεν έδωσαν επαρκή στοιχεία για το εάν η τεστοστερόνη προκαλεί καρδιακά προβλήματα κατά τον πρώτο χρόνο θεραπείας.

Για να βρουν απαντήσεις, ο Jayasena και οι συνεργάτες του ανέλυσαν 35 ελεγχόμενες δοκιμές που περιελάμβαναν περισσότερους από 3.400 άνδρες με χαμηλή τεστοστερόνη. Είτε λάμβαναν τεστοστερόνη είτε εικονικό φάρμακο, οι άνδρες είχαν τον ίδιο συνολικό κίνδυνο καρδιακών ή/και αγγειακών εγκεφαλικών επεισοδίων όπως εγκεφαλικό, σύμφωνα με την ανάλυση. Ο κίνδυνος για υποτύπους αυτών των προβλημάτων ήταν επίσης παρόμοιος. Οι άνδρες που λάμβαναν τεστοστερόνη είχαν χαμηλότερο ποσοστό θνησιμότητας από εκείνους που έπαιρναν εικονικό φάρμακο, αλλά η διαφορά δεν θεωρήθηκε στατιστικά σημαντική.

Η θεραπεία με τεστοστερόνη μείωσε σημαντικά τη συνολική χοληστερόλη, την «καλή» λιποπρωτεΐνη υψηλής πυκνότητας (HDL) και τα τριγλυκερίδια σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο. Ωστόσο, δεν υπήρχαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των ομάδων τεστοστερόνης και εικονικού φαρμάκου στην «κακή» λιποπρωτεΐνη χαμηλής πυκνότητας (LDL), την αρτηριακή πίεση, τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα, τα ποσοστά διαβήτη και τα προβλήματα προστάτη. Τα αποτελέσματα παρουσιάστηκαν τη Δευτέρα (6/6) σε συνεδρίαση της Ενδοκρινικής Εταιρείας, στην Ατλάντα. Η μελέτη δημοσιεύτηκε επίσης στο περιοδικό The Lancet Healthy Longevity.

“Ερευνητές σε όλο τον κόσμο έχουν συγκεντρωθεί για να μοιραστούν τα ευρήματά τους για να βελτιώσουν την ασφάλεια για τους ασθενείς”, δήλωσε ο Jayasena σε σχετική ανακοίνωση για την συνεδρίαση. «Αυτά τα δεδομένα παρέχουν κάποια διαβεβαίωση στους άνδρες με χαμηλή τεστοστερόνη και στους κλινικούς ιατρούς τους σχετικά με την ασφάλεια της τεστοστερόνης βραχυπρόθεσμα έως μεσοπρόθεσμα, αν και απαιτούνται περισσότερα μακροπρόθεσμα δεδομένα». Η θεραπεία με τεστοστερόνη είχε κάποιες θετικές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής και τη σεξουαλική λειτουργία, αλλά τα αποτελέσματα διέφεραν, σύμφωνα με τα ευρήματα.

Πηγη: https://www.healthweb.gr/

Ερευνητές από το Εθνικό Ινστιτούτο Οφθαλμών των ΗΠΑ (NEI) εντόπισαν μια νέα ασθένεια που προσβάλλει την ωχρά κηλίδα, ένα μικρό μέρος του αμφιβληστροειδούς που ανιχνεύει το φως που απαιτείται για την ευκρινή, κεντρική όραση. Οι επιστήμονες αναφέρουν τα ευρήματά τους σχετικά με τη νέα δυστροφία της ωχράς κηλίδας – η οποία δεν έχει ακόμη ονομαστεί – στο JAMA Ophthalmology.

Οι δυστροφίες της ωχράς κηλίδας είναι διαταραχές που συνήθως προκαλούν απώλεια κεντρικής όρασης λόγω μεταλλάξεων σε πολλά γονίδια, συμπεριλαμβανομένων των ABCA4, BEST1, PRPH2 και TIMP3. Για παράδειγμα, οι ασθενείς με Δυστροφία του βυθού τύπου Sorsby, μια γενετική οφθαλμική νόσο που συνδέεται ειδικά με παραλλαγές TIMP3, συνήθως αναπτύσσουν συμπτώματα στην ενήλικη ζωή. Συχνά έχουν ξαφνικές αλλαγές στην οπτική οξύτητα λόγω της χοριοειδικής νεοαγγείωσης – νέα, μη φυσιολογικά αιμοφόρα αγγεία που αναπτύσσονται κάτω από τον αμφιβληστροειδή, που διαρρέουν υγρό και επηρεάζουν την όραση. Η TIMP3 είναι μια πρωτεΐνη που βοηθά στη ρύθμιση της ροής του αίματος στον αμφιβληστροειδή και εκκρίνεται από το επιθήλιο της χρωστικής του αμφιβληστροειδούς (RPE), ένα στρώμα ιστού που τρέφει και υποστηρίζει τους φωτοϋποδοχείς του αμφιβληστροειδούς. Όλες οι μεταλλάξεις του γονιδίου TIMP3 που αναφέρθηκαν βρίσκονται στην ώριμη πρωτεΐνη, αφού έχει «κοπεί» από κύτταρα RPE, σε μια διαδικασία που ονομάζεται διάσπαση.

«Βρήκαμε με έκπληξη ότι δύο ασθενείς είχαν παραλλαγές TIMP3 όχι στην ώριμη πρωτεΐνη, αλλά στη σύντομη αλληλουχία σήματος που χρησιμοποιεί το γονίδιο για να «κόψει» την πρωτεΐνη από τα κύτταρα. Δείξαμε ότι αυτές οι παραλλαγές αποτρέπουν τη διάσπαση, προκαλώντας συγκόλληση της πρωτεΐνης με το κύτταρο, που πιθανότατα οδηγεί σε τοξικότητα του επιθηλίου της χρωστικής του αμφιβληστροειδούς», δήλωσε ο Bin Guan, Ph.D., επικεφαλής συγγραφέας της νέας μελέτης.

Η ερευνητική ομάδα παρακολούθησε τα ευρήματα με κλινικές αξιολογήσεις και γενετικές δοκιμές μελών της οικογένειας για να επαληθεύσει ότι οι δύο νέες παραλλαγές TIMP3 συνδέονται με την άτυπη ωχρά κηλίδα. «Τα προσβεβλημένα άτομα είχαν τυφλά σημεία και αλλαγές στην ωχρά κηλίδα τους ενδεικτικές ασθένειας, αλλά, προς το παρόν, έχουν διατηρήσει την κεντρική τους όραση και δεν έχουν χοριοειδή νεοαγγείωση, σε αντίθεση με την τυπική δυστροφία του βυθού τύπου Sorsby», δήλωσε η Cathy Cukras, M.D., Ph.D. ., ερευνήτρια και ειδικός ιατρικού αμφιβληστροειδούς που αξιολόγησε κλινικά τους ασθενείς. Το Εργαστήριο Οφθαλμικής Γονιδιωματικής του NEI συλλέγει και διαχειρίζεται δείγματα και διαγνωστικά δεδομένα από ασθενείς που έχουν στρατολογηθεί σε πολλαπλές μελέτες στο πλαίσιο του κλινικού προγράμματος NEI για τη διευκόλυνση της έρευνας για σπάνιες οφθαλμικές παθήσεις, συμπεριλαμβανομένης της Δυστροφίας του βυθού τύπου Sorsby.

«Η ανακάλυψη νέων μηχανισμών ασθένειας, ακόμη και σε γνωστά γονίδια όπως το TIMP3, μπορεί να βοηθήσει ασθενείς που αναζητούν τη σωστή διάγνωση και ελπίζουμε ότι θα οδηγήσει σε νέες θεραπείες για αυτούς», δήλωσε ο Rob Hufnagel, M.D., Ph.D., ανώτερος συγγραφέας της μελέτης και διευθυντής του Εργαστηρίου Οφθαλμικής Γονιδιωματικής στο Ν.Ε.Ι. Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο στο JAMA Ophthalmology.

Πηγή: https://www.healthweb.gr/

Την αμφίδρομη σχέση ανάμεσα στις φλεγμονώδεις νόσους του εντέρου και την κατάθλιψη εξετάζει νεότερη έρευνα, καθώς και τον τρόπο που αυτές οι δυο διαταραχές επηρεάζουν τα αδέλφια

Την πολύπλοκη και αμφίδρομη σχέση μεταξύ της κατάθλιψης και των Φλεγμονώδων Νόσων του Εντέρου (ΙΦΝΕ), αλλά και πώς μπορούν να επηρεαστούν τα μέλη της οικογένειας αποκαλύπτει νεότερη μελέτη από το Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνια. Ειδικότερα, σύμφωνα με την μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal of Gastroenterology and Hepatology, ασθενείς που διαγνώστηκαν με φλεγμονώδη νόσο του εντέρου (ΙΦΝΕ), διέτρεχαν έως και εννέα φορές μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν κατάθλιψη, σε σύγκριση με το γενικό πληθυσμό. Το αξιοπερίεργο είναι όμως ότι ανάλογα, τα αδέρφια τους που δεν έπασχαν από φλεγμονώδη νόσο του εντέρου, είχαν σχεδόν δύο φορές περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν κατάθλιψη.

Αντίθετα, οι ασθενείς με κατάθλιψη είχαν δύο φορές περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν φλεγμονώδη νόσο του εντέρου και τα αδέρφια τους, χωρίς διαγνωσμένη κλινική κατάθλιψη, είχαν περισσότερες από μιάμιση φορές περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν φλεγμονώδη νόσο του εντέρου.

«Η μελέτη αποκαλύπτει ότι υπάρχει μια κλινική αλληλοεπικάλυψη των νόσων. Πρόκειται για την πρώτη ερευνητική απόπειρα που διερευνά την αμφίδρομη συσχέτιση μεταξύ των φλεγμονώδων νόσων του εντέρου και της κατάθλιψης στα αδέρφια» σύμφωνα με τον Bing Zhang, γαστρεντερολόγο και επικεφαλής της μελέτης.

Η ερευνητική ομάδα ανέλυσε δεδομένα περισσότερων από 20 εκατομμυρίων ατόμων από την Εθνική Βάση Δεδομένων Ερευνών Ασφάλισης Υγείας των πολιτών της Ταϊβάν. Για 11 χρόνια, παρακολούθησαν ασθενείς με ΙΦΝΕ ή κατάθλιψη, αλλά και την κατάσταση της υγείας των αδερφών τους, που δεν έπασχαν από κάποια από αυτές τις ασθένειες. Ως ομάδα ελέγχου, για να κάνουν τη σύγκριση, έθεσαν άτομα χωρίς καμία πάθηση, αλλά με παρόμοια ηλικία, φύλο και κοινωνικοοικονομική κατάσταση.

Οι θεωρίες των επιστημόνων 

Εκτός από τη γενετική, που θα ήταν μια έγκυρη απάντηση στην εξήγηση των ταυτόχρονων διαταραχών ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας, ο δρ. Zhang υποθέτει ότι συμβάλλουν και άλλοι παράγοντες, όπως ένα στρεσογόνο περιβάλλον και το μικροβίωμα του εντέρου. Όπως εξηγεί, «είναι λογικό τα άτομα με ΙΦΝΕ να είναι πιο επιρρεπή στην κατάθλιψη, επειδή τα επαναλαμβανόμενα γαστρεντερικά συμπτώματα μπορούν να διαταράξουν την καθημερινότητα του ασθενούς. Επίσης, ο αυξημένος κίνδυνος εμφάνισης της κατάθλιψης ανάμεσα στα αδέρφια των ασθενών με ΙΦΝΕ, ενδεχομένως να αντικατοπτρίζει την κόπωση του φροντιστή, εάν τα αδέρφια είναι υπεύθυνα για τη φροντίδα του ασθενούς».

Από την άλλη, οι ερευνητές δεν είναι το ίδιο βέβαιοι γιατί τα αδέρφια ασθενών με κατάθλιψη είναι πιο πιθανό να διαγνωστούν με ΙΦΝΕ. Ο δρ. Zhang υποθέτει ότι μπορεί να υπάρχει μια κοινή γενετική ευαισθησία για οποιαδήποτε ασθένεια που εμφανίζεται διαφορετικά στα μέλη της οικογένειας.

Ωστόσο, το εύρημα που εξέπληξε τους ερευνητές ήταν το γεγονός ότι οι ασθενείς με κατάθλιψη ήταν πιο επιρρεπείς σε ΙΦΝΕ. Ο δρ. Zhang θεωρεί πως η απάντηση κρύβεται στον άξονα εντέρου-εγκεφάλου, τη σύνδεση δηλαδή του γαστρεντερικού συστήματος και του κεντρικού νευρικού συστήματος, το οποίο αποτελείται από τον νωτιαίο μυελό και τον εγκέφαλο. Για παράδειγμα, η φλεγμονή του εγκεφάλου, η οποία παίζει ρόλο στην κατάθλιψη, μπορεί να συνδέεται με τη φλεγμονή του γαστρεντερικού σωλήνα, χαρακτηριστικό της ΙΦΝΕ.

Τέλος, ο δρ Zhang ελπίζει ότι τα ευρήματα της μελέτης θα ενθαρρύνουν τους επαγγελματίες υγείας να λαμβάνουν υπόψη τόσο το οικογενειακό ιστορικό όσο και τη σχέση μεταξύ γαστρεντερικών και διαταραχών της διάθεσης κατά την αξιολόγηση ή τη θεραπεία ασθενών με ΙΦΝΕ ή κατάθλιψη.

Πηγη: https://www.ygeiamou.gr/

Σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στην κοινωνική απομόνωση από συγγενείς και φίλους και στην πιθανότητα άνοιας, κάτι που δεν ίσχυε στον ίδιο βαθμό στην περίπτωση της μοναξιάς

Πηγη: https://www.ygeiamou.gr/

Το εύρημα αυτής της νέας μελέτης ότι η πιο σοβαρή υποξαιμία συμβάλλει στον κίνδυνο για κολπική μαρμαρυγή είναι «ιδιαίτερα επιτακτικό», δεδομένου ότι ο δείκτης άπνοιας-υπόπνοιας AHI στην ίδια κοόρτη έδειξε μια πολύ λιγότερο σημαντική σχέση με τη μελλοντική κολπική μαρμαρυγή AF, είπε ο Marcus, ο οποίος δεν συμμετείχε στην έρευνα.

Ύπνος Υποξαιμία: Η σχετιζόμενη με τον ύπνο υποξαιμία είναι ο καλύτερος δείκτης του κινδύνου κολπικής μαρμαρυγής (AF) από τον ευρέως χρησιμοποιούμενο δείκτη άπνοιας-υπόπνοιας (AHI), σύμφωνα με νέα έρευνα. «Τα ευρήματά μας υποδεικνύουν τη σημασία του να εξετάζουμε περισσότερο την υποξία όταν κάνουμε μια μελέτη ύπνου και προσπαθούμε να διαστρωματώσουμε τον καρδιαγγειακό κίνδυνο», δήλωσε η συνερευνήτρια Catherine Heinzinger, DO, από την κλινική Cleveland του Οχάιο, στο Medscape Medical News. «Υπήρξαν πολλές μελέτες που έδειξαν ότι ο υψηλότερος δείκτης άπνοιας-υπόπνοιας AHI, που υποδεικνύει πιο σοβαρή υπνική άπνοια, σχετίζεται με κολπική μαρμαρυγή.

Αλλά παθολογικά, είναι πολύ πιο λογικό ότι η υποξία ή τα προβλήματα ανταλλαγής αερίων είναι αποτέλεσμα της υπνικής άπνοιας. Αυτό θα επηρέαζε το καρδιαγγειακό σύστημα», είπε η Heinzinger.

Τα ευρήματα παρουσιάστηκαν στο SLEEP 2022, την 36η ετήσια συνάντηση των Συνδεδεμένων Επαγγελματικών Εταιρείών  Ύπνου.Associated Professional Sleep Societies. Σημαντικός οδηγός; Αξιοποιώντας δεδομένα από μελέτες ύπνου που διεξήχθησαν στην κλινική του Κλίβελαντ, οι ερευνητές εξέτασαν την υπόθεση ότι η διαταραχή της αναπνοής στον ύπνο και, ειδικότερα, η υποξαιμία που σχετίζεται με τον ύπνο σχετίζονται με την ανάπτυξη κολπικής μαρμαρυγής, αφού ληφθούν υπόψη συγχυτικοί παράγοντες.

Μεταξύ 42.057 ασθενών χωρίς κολπική μαρμαρυγή κατά την έναρξη, οι 1947 το (4,6%) εμφάνισε κολπική μαρμαρυγή τα επόμενα 5 χρόνια. Σε ένα μοντέλο πολλαπλών μεταβλητών, για κάθε αύξηση 10 μονάδων στο ποσοστό χρόνου ύπνου με κορεσμό οξυγόνου μικρότερο από 90% (T90), η προσπίπτουσα Κολπική μαρμαρυγή AF αυξήθηκε κατά 6%.

Οι ασθενείς με την υψηλότερη T90 (11,6%) είχαν 28% μεγαλύτερο κίνδυνο για περιστατικό κολπικής μαρμαρυγής σε σύγκριση με ασθενείς αναφοράς με T90 μικρότερο από 0,1%.

Για κάθε μείωση 10 μονάδων στον ελάχιστο κορεσμό οξυγόνου (SaO2), ο κίνδυνος για Κολπική μαρμαρυγή AF αυξήθηκε κατά 9% και για κάθε μείωση κατά 10 μονάδες στο μέσο SaO2, ο κίνδυνος για κολπική μαρμαρυγή αυξανόταν κατά 30%.

Αντίθετα, για κάθε αύξηση 10 μονάδων στον δείκτη άπνοιας-υπόπνοιας AHI, ο κίνδυνος για Κολπική μαρμαρυγή AF αυξήθηκε μόνο κατά 2%.

Το γεγονός ότι τα αποτελέσματα ήταν παρόμοια και στα τρία μέτρα υποξαιμίας, T90 και ελάχιστο και μέσο SaO2, δείχνει «μεγάλη εσωτερική συνέπεια», είπε η Heinzinger.

Αν και ο δείκτης άπνοιας-υπόπνοιας AHI έδειξε επίσης θετική σχέση με την κολπική μαρμαρυγή, το μέγεθος αυτής της συσχέτισης ήταν σημαντικά μικρότερο από το μέγεθος της συσχέτισης μεταξύ των μέτρων υποξίας και της κολπικής μαρμαρυγής, σημείωσε.

Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι η υποξαιμία που σχετίζεται με τον ύπνο είναι ο «εξέχων οδηγός» στην ανάπτυξη της κολπικής μαρμαρυγής, είπε η Heinzinger. «Πιστεύουμε ότι οι μηχανισμοί πίσω από την υποξαιμία και την κολπική μαρμαρυγή σχετίζονται με δυσλειτουργία του αυτόνομου συστήματος, δηλαδή αυξήσεις συμπαθητικής δραστηριότητας και οξειδωτικό στρες στους ιστούς σε κυτταρικό επίπεδο που προκαλούν αλλαγές στο καρδιακό υπόστρωμα, όπως ίνωση, που στη συνέχεια οδηγεί σε αρρυθμία, ειδικά η κολπική μαρμαρυγή», πρόσθεσε. ‘Επιτακτική’ Παρατήρηση Σχολιάζοντας τα ευρήματα για το Medscape Medical News, ο Gregory M. Marcus, MD, Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, Σαν Φρανσίσκο, σημείωσε ότι αν και η αποφρακτική άπνοια ύπνου είναι πλέον ένας «καλά εδραιωμένος παράγοντας κινδύνου για την ανάπτυξη κολπικής μαρμαρυγής, δεν καταλαβαίνουμε ακόμη πώς ή γιατί συμβαίνει αυτό».

Το εύρημα αυτής της νέας μελέτης ότι η πιο σοβαρή υποξαιμία συμβάλλει στον κίνδυνο για κολπική μαρμαρυγή είναι «ιδιαίτερα επιτακτικό», δεδομένου ότι ο δείκτης άπνοιας-υπόπνοιας AHI στην ίδια κοόρτη έδειξε μια πολύ λιγότερο σημαντική σχέση με τη μελλοντική κολπική μαρμαρυγή AF, είπε ο Marcus, ο οποίος δεν συμμετείχε στην έρευνα.

Ωστόσο, σημείωσε ότι επειδή αυτή ήταν μια μελέτη παρατήρησης, «πρέπει να είμαστε προσεκτικοί πριν συνάγουμε αιτιώδεις σχέσεις». Για παράδειγμα, υπάρχουν τώρα στοιχεία ότι η ίδια η διαταραχή του ύπνου (όπως η αϋπνία), ακόμη και ανεξάρτητη από την αποφρακτική άπνοια ύπνου, μπορεί να προβλέψει την ανάπτυξη της κολπικής μαρμαρυγής, είπε ο Marcus.

«Ως εκ τούτου, ενώ αυτή η μελέτη παρέχει πολύτιμες νέες γνώσεις που δικαιολογούν μελλοντικές εκτιμήσεις, είναι πιθανό η υποξαιμία να είναι απλώς δείκτης ή επιφαινόμενο κάποιας άλλης αιτιολογικής διαδικασίας», πρόσθεσε.

Πηγη: https://www.healthweb.gr/